لنف از کلمه لاتین lympha به معنای آب گرفته شده و دستگاه لنفاوی که بخشی از دستگاه ایمنی به حساب می آید، شبکه ای از مجاری است که این مایع شفاف (لنف) را منتقل می کنند. این دستگاه شامل بافت لنفاوی و عروق لنفاوی است که مایع لنف در آنها در مسیری یک طرفه به سوی قلب جریان پیدا می کند...

بافت لنفاوی در بسیاری از اندام های بدن، به خصوص گره های لنفاوی و نیز در فولیکول های لنفاوی که در دستگاه گوارش وجود دارند، مانند لوزه ها، قرار دارد. دستگاه لنفاوی همچنین شامل همه ساختارهایی است که وظیفه گردش و تولید لنفوسیت (سلول های لنفاوی) را به عهده دارند که شامل طحال، تیموس، مغز استخوان و بافت های لنفاوی مرتبط با دستگاه گوارش می شوند.

خون به طور مستقیم در سلول ها و بافت های پارانشیمی (اصلی) بدن قرار نمی گیرد، بلکه اجزای خون ابتدا از مویرگ ها خارج می شوند و به مایع بینابینی بافت ها بدل می شوند. این مایع بینابینی با سلول های اصلی اندام ها در تماس است. لنف مایعی است که هنگام وارد شدن مایع بینابینی به رگ های لنفاوی اولیه در دستگاه لنفاوی تولید می شود. مایع لنف در مسیر شبکه رگ های لنفاوی حرکت می کند.

حرکت لنف یا ناشی از انقباض درونی رگ های لنفاوی است یا در نتیجه فشار خارجی روی رگ های لنفاوی (مثلا به علت انقباض عضلات اسکلتی ) رخ می دهد.

● کارکرد دستگاه لنفاوی

دستگاه لنفاوی کارکردهای بسیاری دارد. این دستگاه مسوول برداشت مایع بینابینی از بافت ها است. این دستگاه اسیدهای چرب و چربی ها را جذب و منتقل می کند و به صورت «شیلوس» (chyle) وارد دستگاه گردش خون می کند. (مایع لنف که از مجاری لنفاوی روده کوچک منشا می گیرد و غنی از چربی است، را شیلوس می نامند.) این دستگاه، سلول های ایمنی را بین گره های لنفاوی و مغز استخوان انتقال می دهد. لنف، سلول های ارایه کننده آنتی ژن (APCs) مانند سلول های دندریتیک را حمل می کند و به گره های لنفاوی می رساند و در آنجا پاسخ ایمنی در مقابل این آنتی ژن ها ایجاد می شود. لنف همچنین لنفوسیت ها (سلول های لنفاوی) را از رگ های لنفاوی وابران که از گره های لنفاوی خارج می شوند، نیز حمل می کند.

● ساختار دستگاه لنفاوی

دستگاه لنفاوی را می توان به طورکلی به ۲ بخش دستگاه هدایت کننده لنف و بافت لنفوییدی تقسیم کرد. دستگاه هدایت کننده، مایع لنف را حمل می کند و شامل رگ های لوله ای است که شامل مویرگ های لنفاوی، عروق لنفاوی و مجاری سینه ای لنفاوی چپ و راست می شود. بافت لنفوییدی به طور عمده در ایجاد پاسخ ایمنی دخیل است و شامل لنفوسیت ها (سلول های لنفاوی) و سایر سلول های سفید خون می شود که در بافت همبندی که رگ لنفاوی از آن می گذرد ، قرار دارند. بخش هایی را که بافت لنفوییدی به صورتی متراکم با لنفوسیت ها پرشده است، «فولیکول لنفوییدی» می نامند. بافت لنفوییدی یا ساختاری منظم به صورت گره لنفاوی دارد یا ممکن است به صورت فولیکول های لنفوییدی پراکنده باشد که به آن «بافت لنفوییدی مرتبط با پوشش مخاطی» (MALT) می گویند.

۱) بافت لنفوییدی

بافت لنفوییدی که با دستگاه لنفاوی همراهی دارد در کارکردهای ایمنی دخیل است و از بدن در مقابل عفونت ها و گسترش سلول های سرطانی دفاع می کند. این بافت شامل یک بافت همبندی است که انواع متفاوتی از سلول های سفید خون درون آن قرار گرفته اند و پرشمارترین این سلول ها لنفوسیت ها هستند.

بافت لنفوییدی بسته به مرحله رشد و بلوغ لنفوسیت هایی که در آن قرار دارد، ممکن است اولیه، ثانویه یا ثالثیه باشد. بافت لنفویید ثالثیه به طور مشخص حاوی تعداد بسیار کمتری لنفوسیت است و تنها هنگامی که آنتی ژن ها (عوامل خارجی مانند باکتری ها، ویروس ها و مواد آلرژی زا) باعث تحریک آن و ایجاد التهاب شوند، نقش ایمنی ایفا می کند.

▪ اندام های لنفوییدی اولیه: اندام های لنفوییدی اولیه یا مرکزی، لنفوسیت ها یا سلول های لنفاوی را از سلول های پیش ساز نابالغ تولید می کنند. غده تیموس قفسه سینه و مغز استخوان بافت های لنفوییدی را تشکیل می دهند که در تولید و انتخاب لنفوسیت ها دخیل هستند.

▪ اندام های لنفوییدی ثانوی: اندام های لنفوییدی ثانویه یا محیطی لنفوسیت های بالغ تمایزنیافته را نگهداری می کنند و باعث تحریک پاسخ ایمنی برای مقابله با عوامل خارجی می شوند. اندام های لنفوییدی محیطی محل هایی هستند که فعال شدن لنفوسیت ها به وسیله آنتی ژن ها (عوامل خارجی) در آنها صورت می گیرد. فعال شدن لنفوسیت باعث تکثیر دودمانی آن لنفوسیت و بلوغ آن از لحاظ تمایل به آن آنتی ژن خاص می شود. لنفوسیت های بالغ میان خون و اندام های لنفوییدی محیطی رفت و آمد می کنند تا زمانی که با آن آنتی ژن خاص روبه رو شوند.

بافت لنفوییدی ثانویه محیطی را فراهم می کند که مولکول های خارجی یا مولکول های خودی تغییریافته (آنتی ژن ها) در آنها با لنفوسیت ها مواجه می شوند. نمونه شاخص این بافت ها گره های لنفاوی، فولیکول های لنفوییدی در لوزه ها، پلاک های په یر در روده ها، طحال، آدنوییدها (لوزه سوم)، پوست و اندام های دیگری هستند که دارای «بافت لنفوییدی مرتبط با پوشش مخاطی» (MALT) هستند.

۲) گره های لنفاوی

یک گره لنفاوی یک مجموعه سازمان یافته از بافت لنفوییدی است که مایع لنف در مسیرش برای ریختن به جریان خون از آن می گذرد. گره های لنفاوی با فاصله در طول دستگاه لنفاوی قرار دارند. چند رگ لنفاوی آوران لنف را وارد گره لنفاوی می کنند و پس از گذر لنف از میان آن، لنف وارد یک رگ لنفاوی وابران می شود.

گره لنفاوی در بخش خارجی اش به نام قشر یا کورتکس از فولیکول های لنفوییدی تشکیل شده و بخش درونی مغز یا مدولا نامیده می شود. از همه جهات به وسیله قشر احاطه می شود، به جز بخشی که به آن ناف یا هیلوم می گویند. ناف به صورت یک فرورفتگی در سطح گره لنفاوی دیده می شود که غددلنفاوی کروی یا تخم مرغی شکل را به صورت یک اندام لوبیایی شکل درمی آورد.

رگ لنفاوی وابران به طور مستقیم از ناف گره لنفاوی خارج می شود. شریان ها و وریدها از طریق خونی که از ناف گره لنفاوی وارد و خارج می شود، آن را تغذیه می کنند.

فولیکول های لنفاوی مجموعه های متراکمی از لنفوسیت ها هستند که شمار، اندازه و نحوه قرارگیری آنها بر حسب وضعیت کارکردی گره لنفاوی متفاوت است. برای مثال فولیکول ها هنگام مواجهه با یک آنتی ژن خارجی به طور قابل توجهی گسترش پیدا می کنند. انتخاب سلول های B که به طور اختصاصی با آنتی ژن وارد شده مقابله می کنند، در مرکز زایای این گره های لنفاوی صورت می گیرد.

گره های لنفاوی به طور خاص در میان سینه (مدیاستینوم) در قفسه سینه، گردن، لگن، زیربغل، کشاله ران و همراه با عروق خونی در روده ها بیش از جاهای دیگر بدن وجود دارند.

۳) رگ های لنفاوی

رگ های لنفاوی رگ های لوله ای هستند که مایع لنف را به خون باز می گردانند و حجم مایع از دست رفته از خون حین تشکیل مایع بین بافتی را جایگزین می کنند. این رگ های لوله ای را مجاری لنفاوی یا لنفاتیک ها هم می نامند.

● کارکرد برای انتقال اسید های چرب

رگ های لنفاوی به نام لاکتئال ها در پوشش مجرای گوارش به خصوص روده کوچک وجود دارند. با اینکه اغلب مواد مغذی جذب شده در روده کوچک وارد وریدها می شوند تا نهایتا از طریق ورید اصلی باب (پورت) برای پردازش به کبد بروند، چربی ها وارد دستگاه لنفاوی می شوند و نهایتا از طریق یک مجرای لنفاوی به نام مجرای سینه ای وارد گردش خون می شوند.

البته در این مورد استثنائاتی هم وجود دارد. چربی های از نوع تری گلیسیریدهای با زنجیره متوسط (که استرهای اسید چربی گلیسرول هستند) به طور غیرفعال از دستگاه گوارش وارد شبکه وریدی باب (پورت) می شوند. مواد مغذی ای که وارد گردش خون می شوند، در کبد پردازش می شوند و پس از آن از کبد وارد جریان خون عمومی می شوند. هنگامی خون در بدن گردش می کند، مایع از رگ های خونی به میان بافت های بدن نشت می کند. این مایع مهم است زیرا غذا را به سلول ها می رساند و مواد زاید را به جریان خون باز می گرداند (مایع بین بافتی).

دستگاه لنفاوی یک شبکه یک طرفه است که مایع بین بافتی را به خون باز می گرداند.

● اهمیت بالینی

بررسی جریان لنف در اندام های متفاوت بدن از لحاظ تشخیص، تعیین پیش آگهی و درمان سرطان اهمیت دارد.

دستگاه لنفاوی به علت مجاورت فیزیکی با بسیاری از بافت های بدن، مسوول حمل سلول های سرطانی بین بخش های گوناگون بدن در فرآیندی است که متاستاز (انتشار سرطان) نامیده می شود. گره های لنفاوی که در مسیر رگ های لنفاوی قرار دارند، سلول های سرطانی را به دام می اندازند. اگر آنها نتوانند سلول های سرطانی را نابود کنند، گره لنفاوی، خود به محل یک تومور ثانوی سرطانی بدل می شود. بیماری ها و سایر عوارض ممکن است باعث تورم گره های لنفاوی شوند. مشکلات سیستم لنفاوی می تواند توانایی بدن را برای مقابله با عفونت دچار اشکال کند.

● بیماری های دستگاه لنفاوی

ادم لنفاوی (لنفدم) تورمی است که ناشی از تجمع مایع لنف است. این عارضه هنگامی رخ می دهد که دستگاه لنفاوی آسیب دیده یا دچار بدشکلی است. این عارضه معمولا دست ها یا پاها را گرفتار می کند، اما در گردن و شکم نیز ممکن است رخ دهد.

برخی از علل شایع تورم گره های لنفاوی شامل عفونت ها، مونوکلئوز عفونی (یک بیماری ویروسی) و سرطان مانند سرطان لنفاوی یا لنفوم است که ممکن است از نوع هوچکینی یا غیرهوچکینی باشد و انتشار سلول های سرطانی از اندام های دیگر به دستگاه لنفاوی. در بیماری الفانتیازیس (پیل پایی) عفونت رگ های لنفاوی باعث ضخیم شدن پوست و تورم و بزرگ شدن بافت های زیرین به خصوص در پا و اندام تناسلی خارجی می شود. شایع ترین علت الفانتیازیس بیماری انگلی به نام فیلاریازیس لنفاوی است.

لنفانژیوسارکوم یک تومور بدخیم رگ های لنفاوی است (سارکوم بافت نرم) اما لنفانژیوم یک تومور خوش خیم رگ های لنفاوی است که به خصوص در مبتلایان به نشانگان ترنر (یک اختلال کروموزومی) دیده می شود. لنفانژیولیومیوماتوز یک تومور خوش خیم عضلات صاف دیواره رگ های لنفاوی است که در ریه ها رخ می دهد.



دکتر علی ملائکه
روزنامه سلامت