«باید دست هایت را دوباره بشویی، چقدر اتاقت کثیف است، باید لباس هایت را آب بکشی و...» این جملات فقط ذهن آدم را به سمت یک موضوع هدایت می کند، وسواس! همان طور که می دانید وسواس یک بیماری روانی است که انواع مختلفی دارد...

اما جالب است بدانید وسواس شست وشو، نجس و پاکی، وسواس آلودگی میکروبی و وسواس چک کردن، شاخص ترین وسواس هاست و وسواس نجس و پاکی و شست وشو شایع ترین نوع وسواس است. علاوه بر آن وسواس ممکن است در هر فردی بروز پیدا کند و ارتباطی به اعتقادات، تحصیلات، طبقه اجتماعی و سن افراد ندارد. اما نکته قابل توجه آن است که معمولا افرادی که در کنار یک فرد وسواسی زندگی می کنند یا از دست او خسته و آزرده می شوند و به رفتارهای انتقادی روی می آورند یا دچار رفتارهای وسواس گونه می شوند. دکتر سیدعلی احمدی ابهری، روان پزشک و استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران به سوالات ما درباره زندگی با فرد وسواسی پاسخ می دهد.

▪ افرادی که با یک فرد وسواسی زندگی می کنند، چه نکاتی را باید رعایت کنند؟

اولین نکته ای که اطرافیان بیماران مبتلا به وسواس باید مدنظر داشته باشند، این است که وسواس جزو اختلالات اضطرابی است و منشأ اصلی آن اضطراب است. بر همین اساس زمانی این اختلال بروز پیدا می کند که انجام یک کار یا یک تفکر به ذهن فرد اجبار می شود و این اجبار قابل کنترل و مقاومت نیست. به همین دلیل به آن اختلال وسواسی اجباری گفته می شود. بنابراین اطرافیان یک فرد وسواسی باید بدانند که با یک بیمار روبه رو هستند که رفتارهایش اختیاری نیست. دوم آنکه برای درمان فرد وسواسی باید حتما او را نزد روان پزشک ببرند.

▪ اطرافیان فرد وسواسی چگونه می توانند به فرد مبتلا به وسواس کمک کنند؟

همان طور که گفتم، شخصی که مبتلا به وسواس است رفتار و اعمالش جبری است و قادر به کنترل آنها نیست. بنابراین انتقاد و توهین و اعتراض به هیچ وجه جواب نمی دهد و نمی تواند به فرد برای کنار گذاشتن اعمال وسواس گونه اش کمک کند. از طرف دیگر هرگونه رفتارهای هیجانی مانند محبت زیاد، توهین کردن و ناز و نوازش افراطی ممنوع است و نه تنها به بیمار وسواسی کمک نمی کند، بلکه او هرگز دست از فعالیت ها و رفتارهای خود برنخواهد داشت. بنابراین خانواده ها باید از این گونه رفتارها پرهیز کنند.

▪ آقای دکتر! بسیاری از کسانی که اطرافیان آنها وسواس دارند از این موضوع گله دارند که فرد وسواسی آنها را مجبور به رفتارهای وسواسی می کند. در چنین مواقعی چگونه باید رفتار کرد؟

اولا در برخورد با یک فرد وسواسی باید بسیار صبور باشید و هرگز رفتارهای هیجانی توهین آمیز انجام ندهید. دوم آنکه زمانی که فرد وسواسی شما را مجبور کرد که به عنوان نمونه به صورت مداوم دست های خود را آب کشی کنید، سعی کنید با او بحث نکنید و طوری وانمود کنید که خواسته هایش را انجام می دهید و شما هم به افکار او اعتقاد دارید.

▪ همان طور که می دانید، در بسیاری از مواقع رفتارهای وسواس گونه فرد روی اعضای خانواده اش تاثیر می گذارد و به ویژه کودکان نیز بعد از مدتی چنین رفتارهایی را از خود بروز می دهند. آیا این اتفاق اجتناب ناپذیر است یا می توان راه حلی برای آن در نظر گرفت؟

بخشی از بیماری وسواس ژنتیکی است و بخش دیگر آن اکتسابی است. اگر فرد از نظر ژنتیک ابتلا به وسواس را داشته باشد، چند برابر نسبت به افرادی که سابقه ژنتیکی وسواس را ندارند، رفتارهای وسواسی می آموزد. بنابراین اگر به عنوان نمونه مادر یک خانواده دچار وسواس شده، کودکان نیز این رفتارها را به سرعت از مادر خود یاد می گیرند. بر همین اساس بهترین کار این است که فرد وسواسی را برای درمان پیش روان پزشک ببرند تا درمان شود. علاوه بر آن حتی اگر در کودکان علایم اولیه وسواس ظاهر شد برای آنکه از شدت گرفتن آن پیشگیری کنید، حتما آنها را پیش روان پزشک ببرید.

▪ دکتر احمدی! شما بهترین اقدام برای کمک به بیماران مبتلا به وسواس را مراجعه به روان پزشک می دانید، اما ممکن است، افراد وسواسی تمایلی برای این کار نداشته باشند. چگونه می توان به آنها کمک کرد؟

جواب این سوال را با یک مقدمه از بیماری وسواس بیان می کنم. وسواس می تواند یک بیماری یا یک علامت از بیماری دیگری باشد. ممکن است بیماری اسکیزوفرنی یا افسردگی با علایم وسواس همراه باشد. علاوه بر آن، در برخی مواقع بیماری وسواس همراه بیماری دیگری بروز پیدا می کند. مثلا ممکن است یک فرد مبتلا به افسردگی باشد و وسواس هم داشته باشد. بنابراین باید به علامت وسواس توجه کنیم چون اگر اصل بیماری را فراموش کنیم، علامت وسواس به تنهایی درمان نمی شود. نکته دیگر آنکه اگر فرد فقط مبتلا به وسواس باشد، معمولا از رفتارهای خود ناراحت و آزرده است و خودش برای رهایی از وسواس پیش پزشک می رود تا زودتر درمان شود، اما افرادی که وسواس آنها آنقدر شدید است که به بیماری های روانی دیگر مبتلا شده اند، شاید برای مراجعه به روان پزشک مقاومت کنند. خانواده این بیماران باید با روش های تشویقی و محبت آمیز آنها را پیش روان پزشک ببرند.

▪ آیا روش های درمانی وجود دارد که اعضای خانواده فرد وسواسی بتوانند در منزل آنها را انجام دهند؟

یکی از اقداماتی که خانواده شخص وسواسی می توانند انجام دهند، استفاده از «روش الگودادن» است. به گونه ای که به عنوان نمونه به فرد بیمار نشان دهند زمانی که دستشان کثیف است، آن را ابتدا با آب و بعد با صابون می شویند تا آلودگی آنها از بین برود. این کار می تواند به فرد وسواسی کمک کند تا رفتارش را متعادل کند. دومین اقدام، استفاده از رفتارهای ممانعتی است. در این روش باید راه هایی که فرد به سمت وسواس می رود را مسدود کرد. به عنوان نمونه در مورد فردی که وسواس تمیزی دارد، می توانید فلکه آب را ببندید و تنها زمانی که دست فرد کثیف و آلوده شد، شیر آب را باز کنید. این اقدام اگر تکرار شود می تواند اثر پایدار داشته باشد. اما ممکن است فرد وسواسی را کلافه کند. در این صورت باید حتما به پزشک مراجعه کنید.

▪ در پایان اگر نکته ای در نظر دارید، ذکر کنید.

مهم ترین نکته این است که اطرافیان فرد وسواسی باید بدانند که با یک بیمار مواجه هستند که اعمالش جبری است و کنترلی بر آنها ندارد. از رفتارهای هیجانی در مواجهه با فرد وسواسی بپرهیزید. هرگز فرد وسواسی را سرزنش نکنید یا مورد ترحم قرار ندهید. سعی کنید به هر ترفندی فرد وسواسی را پیش پزشک ببرید.



مهدیه آقازمانی
روزنامه سلامت