کودکان موجودات فعال و کاوشگری هستند که نه تنها به لحاظ رشد جسمانی و مهارت‌های حرکتی با یکدیگر متفاوت هستند، از نظر پیشرفت‌های شناختی نیز بسیار تفاوت دارند. برای بررسی علل تفاوت‌ها باید عوامل متعددی را در نظر داشت. بخشی از تفاوت‌ها اساساً برمی‌گردد به استعدادهای ذاتی که کودک با آن متولد می‌شود و برخی دیگر در بستر رشد کودک تحت تاثیر عوامل محیطی حاصل می‌شود. آنچه که در این مطلب به آن پرداخته می‌شود تاثیر عوامل محیطی است که همواره در رشد شناختی کودک سهم بسزایی را دارا هستند.‌
اساساً کودکان با قابلیت‌های شناختی، عاطفی و اجتماعی پا به دنیا می‌گذارند و وظیفه والدین و مربیان تربیتی شکوفایی این قابلیت‌ها و بهره‌گیری شایسته از این توانایی‌ها می‌باشد.
اولین محیطی که کودک در آن پرورش می‌یابد، محیط خانه و خانواده است. محیط فیزیکی کودک و شیوه‌های فرزند‌پروری در فرآیند رشد کودک موثر است. کودکانی که از رشد عقلایی قابل توجهی برخوردارند، عمدتاً از نعمت داشتن والدینی صمیمی و با محبتی که به رشد زبان و دانش علمی کودک کمک می‌کنند بهره‌ برده‌اند. این والدین زمان بیشتری را به کودک اختصاص داده و در صورتی که کودک دچار تعارض شود به جای فشار جسمانی و تنبیهات غیر منطقی از اصول منطقی برای حل مشکلات کودک استفاده می‌کنند و همواره در تلاشند که محیطی به دور از استرس و فشار روانی را برای کودک خود فراهم کنند. حال با وجود این همه تلاش و دقت باید توجه داشت که محیط خانه تنها موقعیت مناسب در رشد کودک نبوده و در کنار والدین مسئول و حساس با موقعیتی روبرو هستیم که به لحاظ اهمیت از توجه ویژه‌ای برخوردار است و آن محیط کودکستان و مهدکودک‌ها است.
امروزه به علت افزایش چشمگیر مشارکت زنان در نیروی کار تعداد کودکانی که از محیط خانه و خانواده دور شده و زمان‌های طولانی را در کنار همسالان سپری می‌کنند، افزایش یافته است. به همین نسبت هر روز بر تعداد کودکستانها و مهدکودک‌هایی که مراقبت از فرزندانمان را برعهده دارند، افزوده می‌شود.
اما آیا ما به عنوان والدین مسئول، از نحوه عملکرد و شرایط موجود در این فضاها به اندازه کافی مطلع هستیم و شناخت لازم را کسب کرده‌ایم یا خیر؟
اساساً مهدکودک‌ها اولین محیطی هستند که پس از فضای خانواده کودک در آن حضور می‌یابد. مهدکودک انواع تدارکات را برای سرپرستی و مراقبت فرزندان، والدین شاغل دربرمی‌گیرد. اما آنچه محرز است اینکه وظیفه یک مهد خوب صرفاً این نیست که کودکان را در غیاب والدین ایمن نگه دارد و آنها را تغذیه کند. بلکه مهد کودک‌ها باید در کنار وظایف نگهداری، تجربیات آموزشی با کیفیت عالی را سرلوحه فعالیت‌های خود قرار دهند. حال در اینجا بد نیست شما والدین محترم به این سئوال پاسخ دهید که برای انتخاب یک مهدکودک مناسب چه ویژگی‌هایی را مدنظر قرار می‌دهید و اجزای سازنده یک مهد با کیفیت عالی چه می‌توانند باشند؟
بررسی‌ها نشان می‌دهند که عوامل ذیل از مواردی است که باید در انتخاب مهد کودک مناسب مورد توجه قرار بگیرد.
▪ اندازه گروه (تعداد کودکان در یک مکان)
▪ تعهد شخصی مراقب به یادگیری کودکان‌
▪ نسبت مراقبت به کودکان‌
▪ نحوه مراقبت از کودکان‌
▪ آمادگی تحصیلی مراقب‌
مسلم است که با در نظر داشتن مجموعه این ویژگی‌ها می‌توانیم انتخابی صحیح داشته و محیطی سالم را برای کودک خود فراهم آوریم به نحوی که کودک به لحاظ هوش، زبان، رشد اجتماعی و هیجانی عملکرد بهتری داشته و متعاقب آن رشد شناختی بهتری را تجربه کند.‌
یکی دیگر از محیط‌هایی که کودک معمولاً پس از مهد تجربه می‌کند، کودکستان‌ها است. کودکستان‌ها عمدتاً برنامه‌هایی دارند که با شیوه‌های متفاوتی ارائه می‌شود. برخی از آنها کودکستان‌های کودک محورند. در این مکان‌ها معلمان فعالیت‌های گوناگونی را ارائه می‌دهند و کودک می‌تواند از بین آنها آنچه را که بدان علاقه دارد، انتخاب کند. در مقابل کودکستان‌های تحصیلی قرار دارند که اساساً برنامه‌هایی توسط معلمان تنظیم می‌کنند. در این کودکستانها به کودک حروف الفبا، اعداد، رنگ‌ها، شکل‌ها و سایر مهارت‌های تحصیلی از طریق تکرار و تمرین آموزش داده می‌شود. البته امروزه گرایش والدین به سمت کودکستان‌های تحصیلی بیشتر شده و اعتقاد عموم به این موضوع است که آموزش تحصیلی در سنین پایین‌تر پیشرفت‌های نهایی کودک را بهتر می‌کند.‌
اما براساس تحقیقات انجام شده برخی از جنبه‌های رشد هیجانی کودک در کودکستان‌های تحصیلی دچار ضعف می‌شوند در حالی که در کودکستان‌های کودک محور بچه‌ها به توانایی‌های خود بیشتر پی می‌برند و مسائل چالش‌انگیز را در این فضا بیشتر ترجیح می‌دهند.
این کودکان به جهت آزادی در انتخاب فعالیت‌های روزانه معمولاً تعامل بهتر با گروه را تجربه می‌کنند و خلاقیت در آنان پرورش می‌یابد.‌
همچنین براساس تحقیقات انجام شده بچه‌ها در کودکستان‌های کودک‌محور از نظر ارزیابی تحصیلی، زبان و مهارت‌های حرکتی، از کودکانی که در کودکستان‌های تحصیلی بودند، نمرات بیشتری را کسب کرده‌اند. (مارکون ۱۹۹۹ و استپیک ۱۹۹۵) نهایتاً آنچه که باید به آن توجه داشت این واقعیت است که محیط‌های مهدکودک و کودکستان‌ها می‌توانند تاثیرات عظیمی بر رشد عقلایی کودک برجا بگذارند و در حقیقت وارد شدن به یک مهد و یا یک کودکستان خوب می‌تواند با قابلیت‌های شناختی، عاطفی و اجتماعی در اواسط کودکی و همچنین نوجوانی ارتباط تنگاتنگی داشته باشد (آندرسون ۱۹۹۲ و بروبرگ ۱۹۹۷) بنابراین دقت در انتخاب و توجه به علاقه و رشد کودک در هر یک از محیط‌های بالا می‌تواند موجباتی را فراهم سازد که نیازهای بنیادی کودک را برآورده و او را به تفکر فعال و تعامل با دیگران تشویق کند.









مریم صمدی‌


وزارت آموزش و پرورش ایران