كارشناسان مي‌گويند مسموميت ناشي از مصرف ترامادول همچنان جزء شايع‌ترين مسموميت‌ها محسوب مي‌شود.

اين در حالي است كه در گذشته بيشتر مسموميت‌هاي دارويي، مربوط به مصرف داروهاي ضدافسردگي بود ولي در حال حاضر ترامادول و مصرف داروهاي سيستم اعصاب مركزي مانند خواب‌آورها، مسكن‌ها و داروهاي ضدافسردگي جزء بيشترين مسموميت‌هاي دارويي به شمار مي‌رود.

اين خبر در حالي براي چندمين بار تكرار مي‌شود كه به عقيده متخصصان لزوم اطلاع‌رساني در زمينه مصرف اين دارو بسيار مهم است و پزشكان در نوشتن نسخه‌هاي درماني و داروخانه‌ها در تحويل دارو خارج از نسخه بايد دقت بيشتري داشته باشند.

با اين اوصاف ظاهرا داروي ترامادول تنها منجر به مسموميت نمي‌شود چون اعتياد به ماده مخدر كراك در ايران هم نتيجه مصرف خودسرانه اين دارو و همچنين ريتالين است؛ به‌طوري كه مدت‌هاست گروهي داروي ريتالين را به‌عنوان قرص تقويت حافظه به جوانان معرفي مي‌كنند كه مصرف خودسرانه آن بدون تجويز پزشك اعتيادآور است.

همچنين برخي نيز قرص ترامادول را به خاطر خاصيت ضد‌درد خودسرانه به ديگران توصيه مي‌كنند. بررسي‌ها نشان مي‌دهد اعتياد به ماده مخدر كراك نتيجه مصرف ناآگاهانه ترامادول بوده است. با اين حال سؤال اين است كه ريتالين و ترامادول واقعا در سوق‌دادن مصرف‌كنندگان به سمت ماده مخدري مثل كراك مؤثر هستند؟

فقط تحت نظر پزشك

با توجه به عوارض بسيار شديد ناشي از تزريق آمپول ترامادول، اداره كل نظارت بر امور دارو و مواد‌مخدر وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي از حدود 2سال قبل، تجويز و تزريق آن را صرفاً محدود به بيمارستان‌ها كرده است.

همچنين توزيع و مصرف اين دارو تنها به مراكز درماني مجهز به سيستم اورژانس و بيمارستان‌ها، تحت نظر مستقيم پزشك و مطابق پروتكل كنترل درد محدود شده است.
اين دارو به‌صورت خوراكي يا تزريقي در درد‌هاي نسبتاً شديد حاد يا مزمن از قبيل درد‌هاي بعد از عمل جراحي و درد‌هاي سرطاني استفاده مي‌شود.

دكتر شاهين شادنيا، سرپرست بخش مراقبت‌هاي ويژه مسموميت بيمارستان لقمان و عضو هيأت علمي دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي با تصريح اينكه ترامادول به‌دليل اينكه يك مسكن مخدر است، مسلما سوء‌مصرف آن زمينه‌ساز مصرف مواد ديگر و در دوزهاي بالاتر مي‌شود، به همشهري مي‌گويد: افرادي كه درخصوص اين دارو سوء‌مصرف دارند، افرادي با رفتارهاي پرخطر هستند و نوع مصرف آنها مسلما رو به تغيير خواهد بود؛ چون ماهيت اعتياد، يك ماهيت پيشرونده است؛ يعني از دوزها و تركيبات پايين شروع مي‌شود و فرد را به سوي تركيبات با دوز بالا مثل كراك سوق مي‌دهد.

دكتر شادنيا، رئيس بخش مسمومين بيمارستان لقمان نيز با اشاره به اينكه تصور اينكه اين دارو مي‌تواند در ترك اعتياد مؤثر باشد يا اينكه شادي‌آور است، كاملاً عاميانه و غلط است، در ادامه بيان مي‌كند: تمام موارد استفاده از اين دارو از نظر ما سوءمصرف دارو است و ترامادول به هيچ وجه خاصيت ترك اعتياد يا شادي‌زايي ندارد.

وي با بيان اينكه تركيبات ترامادول فقط به‌عنوان مسكن هستند، تصريح مي‌كند: به‌دليل اينكه بعضي از گيرنده‌هاي سيستم اعصاب مركزي با تركيبات مخدر مشترك هستند، براي همين اين باور غلط وجود دارد كه اين دارو خاصيت ترك اعتياد دارد. دكتر محمد‌علي شهركي، روانپزشك نيز با اشاره به اينكه ترامادول جزء دسته داروهايي است كه بايد توسط روانپزشكان و پزشكان تجويز شود، به همشهري مي‌گويد: در مورد داروي ترامادول بايد گفت اين دارو باعث گرايش به مواد‌مخدر به‌خصوص ترياك مي‌شود.

به گفته وي البته در يك حكم كلي ما نمي‌توانيم بگوييم سوء‌مصرف اين دارو منجر به استفاده از كراك مي‌شود چون هر داروي مخدري اگر سوء‌مصرف شود، وابستگي به مواد‌مخدر را هم حتما خواهد داشت.

ريتالين فقط به ريتالين معتاد مي‌كند

اما در حالي كه كارشناسان معتقدند سوء‌مصرف ترامادول، فرد را براي استفاده از كراك نيز كاملا آماده مي‌كند، ظاهرا در مورد داروي ريتالين نظرات متفاوتي وجود دارد. متيل فنيديت (mph) با نام تجاري «ريتالين» توسط كمپاني داروسازي «نوارتين» در سال 1954 به بازار دارويي دنيا عرضه شد.

ابتدا قرار بود اين دارو براي درمان افسردگي، خواب‌آلودگي در طول روز و سندرم خستگي مزمن استفاده شود اما به‌تدريج با پيشرفت علم و تجربه‌هاي گوناگون مشخص شد مي‌توان از اين دارو در درمان كودكاني كه دچار اختلال بيش‌فعالي و كم‌توجهي هستند نيز استفاده كرد.

ابتدا تمام ماجرا از كالج‌هاي آمريكايي و استراليايي شروع شد. قرص ريتالين خواصي شبيه آمفتامين- همان قرصي كه به اكستازي مشهور است- دارد؛ به‌طوري كه خيلي از دانشجويان به‌دليل تأثير آن در درمان خواب‌آلودگي در طول روز، براي درس‌خواندن چند عدد از اين قرص‌ها را مصرف مي‌كردند.

دكتر شادنيا با بيان اينكه ريتالين هم جزء مشتقات آمفتامين‌هاست و تركيبي است كه به خاطر داشتن اثرات تحريكي مورد مصرف قرار مي‌گيرد، توضيح مي‌دهد: اين دارو هم اگر زير نظر پزشك مصرف نشود، براي فرد مصرف‌كننده وابستگي مي‌آورد.

به گفته وي، مصرف درازمدت ريتالين نيز مانند ساير محرك‌ها انرژي فرد را در كوتاه‌مدت افزايش مي‌دهد ولي در دراز‌مدت براي فرد مشكلاتي نظير اختلال در خواب، افسردگي، عدم‌لذت از زندگي و گوشه‌گيري را به همراه دارد؛ پس اين دارو هم مسلما زمينه‌ساز گرايش به مواد‌مخدر ديگري مثل كراك خواهد شد.

شنيدن اين عبارات از زبان سرپرست بخش مراقبت‌هاي ويژه مسموميت بيمارستان لقمان در حالي است كه به عقيده دكتر شهركي مصرف اين دارو به‌صورت كنترل‌شده و تحت نظر پزشك هيچ‌گونه عوارضي از جمله وابستگي به كراك ندارد.

وي به نكته ديگري نيز اشاره مي‌كند: در حال حاضر آن‌قدر كه مصرف ماده‌اي مثل شيشه در جامعه زياد شده، كمتر كسي را به سوي مصرف اين دارو مي‌آورد؛ علاوه بر اينكه ريتالين اگر هم قرار باشد اعتياد بياورد، فقط اعتياد به ريتالين را به همراه خواهد داشت كه آن‌هم برطرف‌شدني است.

پس به‌دنبال مصرف ريتالين، اعتياد به كراك به هيچ وجه ايجاد نخواهد شد. البته فراموش نشود كه به گفته كارشناسان، ريتالين دارويي است كه اگرچه توسط پزشكان تجويز مي‌شود ولي مصرف‌كنندگان تصور مي‌كنند اين قرص‌ها بي‌خطرند و بدنامي مواد‌مخدر را ندارند؛ در حالي كه به گفته كارشناسان عوارض مصرف خودسرانه اين قرص‌ها مي‌تواند در حد مواد ديگر نظير كوكائين و آمفتامين باشد.

همچنين پزشكان و روانپزشكان نيز با صراحت اعلام مي‌كنند ترك كردن داروهاي محرك آمفتاميني نظير ريتالين و اكستازي، بسيار سخت‌تر و پيچيده‌تر از كراك، هروئين و ساير مواد‌مخدر است.