سال تحصیلی ، چند روزی است به پایان رسیده و آن عده از دانش آموزانی كه در یك یا چند ماده درسی تجدید شده اند، ناچارند با جدیت درس بخوانند تا در شهریورماه ، بار دیگر توان خود را محك بزنند و این در حالی است كه چندی پیش ، بر اساس آمارگیری ها اعلام شد هر سال حدود ۱۲ درصد دانش آموزان مقطع راهنمایی مردود می شوند. این خبر، اگر مبتنی بر آمارهای واقعی باشد، زنگ خطری است برای دست اندركاران نظام آموزشی كشور زیرا اگر در مقطع ابتدایی و متوسطه هم ، فقط همین میزان افت تحصیلی وجود داشته باشد، معنا و مفهوم قضیه آن است كه از بین حدود ۱۸ میلیون دانش آموز سالانه نزدیك به دو میلیون و ۲۰۰ هزار نفر مردود می شوند. از آنجا كه در بودجه سالانه آموزش وپرورش مبلغ قابل توجهی منظور می شود، مردودی دانش آموزان ، مبالغ هنگفتی از بودجه كشور را هدر می دهد.

مقصر كیست ؟

در پاسخ این پرسش كه مقصر واقعی مردود شدن دانش آموزان كیست و چه عواملی مسبب افت تحصیلی آنان است ، چند شاخا مهم ، جای بحث و بررسی دارد:

۱. نداشتن امید به آینده : یكی از مشخصترین دلایل افت تحصیلی دانش آموزان ، بلاتكلیفی و نداشتن امید به آینده است . زیرا اكثر دانش آموزان یك آینده خوب و روشن را مستلزم ادامه تحصیل نمی دانند. دانش آموزان با استعداد زیادی دیده شده اند كه در تمام مراحل آموزشی و آزمون ها كاملا موفق و ممتاز بوده اند، با این حال ، وقتی با آنان درباره آینده و شغل انتخابی صحبت شده ، اظهار داشته اند كه بعد از اتمام تحصیلات دانشگاهی ، برای برخورداری از یك زندگی مطلوب ، باید به سراغ شغلی نان و آبدار بروند. برای بسیاری از دانش آموزان ، فارغ التحصیل شدن ، به معنای نقطه شروع سرگردانی و بلاتكلیفی است ،نه جواز ورود به بازار كار و برخورداری از یك فرصت شغلی مناسب . دانش آموزان ، وقتی كه می بینند قشر تحصیلكرده جامعه از وضع معیشتی سخت تری نسبت به افرادی با تحصیلات كمتر و گاه بی سواد،اما اهل كسب و كاسبی برخوردارند، انگیزه خود را برای تلاش و كسب موفقیت در زمینه تحصیل از دست داده و ترجیح می دهند بدون تلف كردن سال های عمرشان برای تحصیل و كسب مدرك ،مستقیما وارد بازار كار شوند تا زودتر به درآمد برسند.

۲. محیط آموزشی خسته كننده : بسیاری از كارشناسان علوم آموزشی یكی از دلایل مهم افت تحصیلی دانش آموزان را كسالت بار بودن محیط های آموزشی ، كلاس های خسته كننده و حجم زیاد كتاب هایی می دانند كه اكثر آنها بدون در نظر گرفتن اصول علمی برنامه ریزی درسی تهیه و تدوین شده و در بیشتر موارد، محتوا و طراحی آنها نیز، سنخیتی با سن و نیاز روحی دانش آموزان ندارد. از طرف دیگر،محیط های سرد، بی تحرك و خالی از شور ونشاط نمی تواند انگیزه و رغبت كافی برای حضور مشتاقانه دانش آموزان در محیط آموزشی ایجاد كند. وقتی یك دانش آموز از لحظه اول حضور در كلاس درس و محیط مدرسه ، برای رهایی از آن ؤانیه شماری می كند، مسلما به آنچه نمی اندیشد، یادگیری و تفكر است .

كلاس های غیر استاندارد

وقتی كلاس های درس پرجمعیت و مغایر با اصول استاندارد جهانی است ،معلم عملا مبدل به مبصر و ساكت كننده كلاس می شود و نقش اصلی خود را از دست می دهد. اكثر معلمان می گویند تعداد دانش آموزانشان آن قدر زیاد است كه حتی برای پرسش و پاسخ درسی زمان كافی در اختیار ندارند، چه رسد به برقراری ارتباط عاطفی با دانش آموزان كه یكی از عوامل مهم و اساسی ایجاد انگیزه و تلاش برای یادگیری در دانش آموز است . چه بسا دانش آموزی كه در ابتدای سال تحصیلی محصل موفقی به شمار می آید و یكباره ، یعنی درست زمانی كه به نیاز عاطفی او پاسخ داده نمی شود و در واقع توجه كافی نمی بیند، دچار ایست یا افت تحصیلی می شود.

كتاب های درسی نامناسب

متاسفانه اكثر كتاب های درسی ، بدون توجه به نیازهای دانش آموزان تالیف و گردآوری شده و این معضل بیشتر در مقطع راهنمایی احساس می شود. به ویژه از این نظر كه در این دوره ، دانش آموز از نظر برقراری ارتباط با معلم ها هم بشدت دستخوش تغییر و تحول می شوند. دانش آموزی كه در دوره ابتدایی تمام طول هفته را با یك یا دو معلم گذرانده و ارتباط عاطفی مستحكمی با یك یا دو معلم خود ایجاد كرده است ، با حضور در مقطع راهنمایی ، بطور ناگهانی با تغییر محیط و تعدد معلمان مواجه می شود و هنوز موفق به تطبیق خود با محیط جدید نشده است كه یكباره با تعدادی كتاب با شكلی كاملا متفاوت با كتاب های درسی سال های گذشته روبرو می شود. كتاب هایی كه دیگر كمتر عكس های جذاب ، جالب و كودكانه دارد و حتی رسم الخط آنها بطور ناگهانی تغییر كرده است . درواقع اكثر دانش آموزان با ورود به این مقطع دچار سردرگمی و حتی گاهی نگرانی شده و در نهایت دچار افت تحصیلی می شوند.

البته دانش آموزان مقطع متوسطه هم از بی ارتباطی بسیاری از كتاب های رشته انتخابی خود گله مند هستند آنها معتقدند بسیاری از آنها حتی پس از اخذ مدرك دیپلم ، به درد كار یا زندگی روزمره شان نمی خورد و پاس كردن آنها، وقت تلف كردن بیهوده است و ...

آنچه طی سال های اخیر باعث چشمگیربودن افت تحصیلی دانش آموزان در مقطع متوسطه شده ، تغییر سیستم آموزشی قدیم به نظام جدید یا همان ترمی واحدی بوده است كه حالا پس از گذشت چند سال از این تغییر سیستم و در واقع قربانی شدن یك نسل ، از دور و نزدیك شنیده می شود كه مسوولان به فكر افتاده اند تا برای جلوگیری از فاجعه افت تحصیلی بی شمار، باز هم سیستم آموزشی را تغییر دهند. اینكه آیا بر روی این نظام نوین تا چه حد كار كارشناسی و تحقیق انجام شده ، سوالی است كه با گذشت زمان به جواب آن خواهیم رسید.

اكثر دانش آموزانی كه در نظام جدید، یا همان ترمی واحدی تحصیل كرده اند، معتقدند نسبت به دانش آموزان نظام قدیم ، هم كم سوادتر هستند وهم شانس كمتری برای ورود به دانشگاه دارند. زیرا دایم در طول تحصیل خود با كمبود وقت مواجه بوده اند و برای اینكه موفق بشوند كتاب درسی خود را در طول یك ترم به پایان برسانند، مجبور شده اند دروس را بطور سرسری ،با عجله و بدون توجه به عمق مطالب خوانده و حفظ كنند تا بتوانند نوعی امتحان آن درس را از سر بگذرانند و خود را راحت كنند.بنابراین ، بعد از پایان تحصیلات خود، وقتی به عقب برمی گردند و به آموخته هایشان مراجعه می كنند، می بینند متاسفانه آنچه آموخته اند بسیار ناچیز و سطحی است . روش تدریس نامناسب

روش تدریس نامناسب از جمله عوامل دیگری است كه درهر سه مقطع باعث افت تحصیلی چشمگیر دانش آموزان می شود. استفاد از روش سخنرانی برای همه دروس ، نبودن یا استفاده نكردن از آزمایشگاه و وسایل كمك آموزشی و همین طور غیرفعال بودن دانش آموزان در هنگام تدریس همه از عواملی است كه دست به دست هم داده و دانش آموزان را به افت تحصیلی دچار می كند. طبق نظركارشناسان علوم تربیتی و روانشناسی ، ذهن هر دانش آموز در هر زنگ ،فقط در دقایق اولیه شروع كلاس آمادگی یادگیری مطالب را دارد و بعد از آن ، تنها نگاه دانش آموز است كه بر حسب قانون كلاس حركات معلم را پیگیری می كند و دیگر عملا آموختنی در كار نیست این درحالی است كه معلم ،بی توجه به این امر نه تنها در تمام ساعت آموزش به تدریس مطالب می پردازد، بلكه گاهی حتی برای به پایان بردن بحث خود،دقایقی از زنگ تفریح دانش آموزان را در اختیار می گیرد و با صرف بیهوده انرژی ، تلاش می كند تا دانش آموزان هرچه بیشتر بیاموزند.






به گفته دكتر عبدالرسول كریمی ، دانش آموزی كه از نصف بیشتر درس ارایه شده عقب مانده است ،در زمان ارزشیابی نمی تواند پاسخی مناسب برای سوالاتی كه مطرح می شود داشته باشد و از پس امتحانات بخوبی برآید.به گفته این روانشناس ، شاید به نظر برسد كه معلم هم به دلیل اینكه مجبور است كتاب را در زمان معینی به پایان ببرد، حق دارد به این شكل رفتار كند و دانش آموزان را بمباران اطلاعاتی بكند. اما باید گفت كه معلم می تواند با استفاده از روش فعال و استفاده از وسایل كمك آموزشی و شركت دادن خود دانش آموزان در امر تدریس ، این معضل را بخوبی رفع و حداقل مانع این بخش از افت تحصیلی دانش آموزان شود.

هراس از امتحان

به گفته یكی از كارشناسان مشاوره و راهنمایی أ در بسیاری از موارد دیده می شود كه دانش آموزان طی سال تحصیلی بخوبی از عهده دروس بر می آیند و دانش آموز موفقی محسوب می شوند. اما همین كه فصل امتحانات و ارزشیابی شروع می شود، شروع به عقب نشینی كرده و دچار افت تحصیلی می شوند.پروانه بنی یعقوب ، با بیان این موضوع می افزاید: متاسفانه هراس از امتحان ، هم از طریق خانواده و هم از طریق معلم به دانش آموز منتقل می شود.او می گوید: اكثر خانواده ها، جهت متقاعد كردن فرزندانشان به درس خواندن و انجام تكالیف درسی ، دایم از تهدید امتحان و یادآوری آن به دانش آموز استفاده می كنند و بسیاری از معلمان هم از حربه امتحان برای كنترل و نظم بخشیدن به كلاس بهره می گیرند. لذا دانش آموزانی كه طی سال تحصیلی مدام برای تنبیه و تهدید اسم امتحان را شنیده اند، با شروع فصل امتحانات ناخواسته دچار هراس شده و با از دست دادن اعتماد به نفس خود، از یادآوری آنچه خوانده اند عاجز می مانند و در نتیجه دچار استرس و افت تحصیلی می شوند.به اعتقاد این كارشناس ، باید از طرف خانواده ، مدرسه و معلمان ، این نكته به دانش آموزان تفهیم شود كه هدف از امتحان و آزمون ارزشیابی ، تنها بالا بردن سطح دانش آنها است و امتحان برای آزردن یا انتقام گرفتن از آنان نیست .

یكی از عوامل مهمی كه در مقطع ابتدایی باعث افت تحصیلی دانش آموزان می شود، ملاك و معیار قرار دادن نمره ۲۰ است . چه بسا اضطراب دانش آموزان برای به دست آوردن نمره ۲۰ باعث شود تمام نكات آموخته شده را به دست فراموشی بسپارند. یا وقتی ببینند توانایی بهره گرفتن نمره ۲۰ را ندارند، بطور كلی از خود ناامید شده و دست از آموختن بردارند. به ویژه اگر بطور دایمی با دانش آموزانی مقایسه شوند كه نمره ۲۰ می گیرند.

همچنین جو حاكم بر جلسات امتحانی كه اغلب با ترس همراه است ، و غیر استاندارد بودن تهیه و تنظیم سوالات از طرف طراحان امتحان و نیز ناآشنایی دانش آموزان با نوع و نحوه سوالات ، خود دلایل دیگری بر افت تحصیلی آنان است .

دانش آموزی در این باره می گفت :

در فصل امتحانات درست در مقابل در ورودی سالن ، تابلو بزرگی نصب شده بود مبنی بر اینكه «دانش آموزان عزیز! از امتحانات هراسی نداشته باشید» و كلمه هراس را با رنگ قرمز و بزرگتر از سایر كلمات نوشته بودند و من هر بار كه از در سالن وارد می شدم و نگاهم به آن تابلو می افتاد، بی اختیار دلم فرو می ریخت و دچار اضطراب و هراس می شدم .

حجم برنامه های تلویزیون

برای دانش آموزانی كه از محیط كسالت بار و بی نشاط مدرسه همچون زندانیان رها شده از بند، به خانه باز می گردند، وجود كانال های گوناگون تلویزیونی و حجم زیاد برنامه های سرگرم كننده ، بسیار جالب و جذاب است . بطوری كه اغلب آنان ، بیشترین وقت خود را به جای مطالعه و مرور مطالب درسی ، به تماشای برنامه های تلویزیونی می گذرانند. عدم نظارت صحیح والدین بر استفاده از برنامه های تلویزیونی ، یكی دیگر از عواملی است كه باعث افت تحصیلی شدید دانش آموزان می شود. بسیاری از والدین هم پابه پای فرزندانشان ، تمام اوقات فراغت خود را به تماشای برنامه های تلویزیونی می گذرانند، بطوری كه فرهنگ مطالعه به نحو وحشتناكی از بین خانواده ها رخت بربسته است . همچنین در بسیاری از خانواده ها، علاوه بر معضل تلویزیون ، كامپیوتر و بازی های رایانه یی هم جایگاه ویژه خود را دارد كه خود دلیل افت تحصیلی دانش آموزان به شمار می آید.

افت انگیزه در معلم

منصفانه است كه بگوییم مهمترین بخش افت تحصیلی دانش آموزان به معلمان مربوط است . در جامعه یی كه معلم ها دچار افت انگیزه برای آموزش ، تلاش ، تفكر و خلاقیت در ایجاد راهها و روش های تدریس نوین باشند، طبیعی است كه آمار افت تحصیلی دانش آموزان سال به سال رو به افزایش بگذارد.

معلمی كه برای تامین معاش خود مجبور باشد در چند نوبت كار كند و در واقع چند شغله باشد و نیمه دوم روز خود را به جای تحقیق و مطالعه مستمر و هدفمند، صرف تدریس خصوصی ، مسافركشی ، منشی گری ، خیاطی و... بكند، مسلما هنگام حضور در كلاس ، بیش از حد خسته ، كسل و افسرده است و گاهی حتی بدون مطالعه كافی برای ارایه درسی كه به عهده دارد، در كلاس حاضر می شود.

در كشورهای پیشرفته ، معلمی یكی از باارزش ترین ومهمترین كارهای اجتماعی محسوب می شود كه تنها افرادی خاص ، با گذراندن دوره های مخصوص ، موفق می شوند تصدی آن را به عهده بگیرند. اما متاسفانه در جامعه ما بسیاری از افرادی كه به معلمی روی آورده اند، خودشان می گویند كه از روی ناچاری قدم به این وادی گذاشته اند و انگیزه یی برای ارتقای سطح دانش خود ندارند. همچنین كلاس های آموزش ضمن خدمتی كه برای ارتقای سطح دانش معلمان می گذارند، در ساعات غیرموظف آنان است واغلب راغب به شركت در كلاس ها نیستند و از شركت در دوره ها اكراه دارند. در حالی كه اگر كمی از وضع معیشتی خود آسوده بوده و نیازمند چند شغله بودن نباشند، یا قسمتی از ساعات موظف آنها را به امر ارتقای سطح دانش شان اختصاص بدهند می توانند با شركت در دوره ها، با رغبت به تحقیق و ابداع شیوه های تازه تدریس بپردازند. در چنین شرایطی ، وضعیت و سطح آموزش كشور بطور چشمگیری تغییر خواهد كرد. نكته قابل توجه دیگر در ارتباط با معلمان ، كنترل وضعیت روحی و روانی آنها است . زیرا رفتار و اعمال معلم بطور مستقیم بر روی رفتار دانش آموز اؤر دارد و چه بسا یك برخورد عصبی و شتابزده معلمی ، باعث دلزدگی دانش آم

وز از درس یا حتی ترك تحصیل او شود. بنابراین ، شاید یكی از مهمترین كارهایی كه بتوان برای جلوگیری از افت تحصیلی دانش آموزان انجام داد، تست روحی و روانی معلمان بطور سالیانه است .

در هر حال افت تحصیلی دانش آموزان ، معضلی است كه اگرچه در حال حاضر زیاد نمود اجتماعی ندارد اما با گذشت زمان و در آینده باعث ایجاد یك جامعه كم سواد و گریزان از علم و دانش می شود.

جا دارد مسوولان در این باره تامل كرده و به فكر آینده سازان این جامعه باشند. آدینده سازانی كه به واسطه علم و دانش می توانند جامعه را به بالندگی برسانند.

م . حسن بیگی