گزارش «سلامت» از گرايش اندک به محصولات ارگانيک
چرا بازار ارگانيک گرم نيست؟

سازمان ميادين ميوه و تره‌بار تهران، اخيرا غرفه‌هايي در برخي از بازارهاي خود تحت‌عنوان محصولات ارگانيك راه‌اندازي كرده و قرار است تعداد اين غرفه‌ها افزايش پيدا كند اما مديرعامل سازمان ميادين ميوه و تره‌بار، از خلوت بودن اين غرفه‌ها خبر داده و گفته مردم محصولات ارگانيك را كالايي لوكس مي‌دانند و كمتر به خريد آنها تمايل دارند...

حدود 103 سال پيش، يك زن آمريكايي با هدف حفظ سلامت محيط?زيست، تصميم گرفت محصولاتي توليد كند كه در روند توليدشان از هيچ ماده سمي و غيرطبيعي‌اي استفاده نشده باشد. آغازگر توليد محصولات ارگانيك او بود و پس از آن، تنها هدف حفظ محيط زيست نبود، بلكه سلامت انسان نيز مورد توجه قرار گرفت. حال بايد ديد جايگاه اين محصولات در كشور كجاست و آيا مردم اين محصولات را مي‌شناسند؟


نيم ساعتي به تعطيلي نيم‌روز ميدان تره‌بار مانده، اما هنوز جمعيت زيادي در غرفه‌ها مشغول خريد هستند. از مدير بازار تره‌بار مي‌پرسم غرفه محصولات ارگانيك داريد؟ بعد از اينكه پاسخ چند تلفن را مي‌دهد، مي‌گويد: «محصول ارگانيك نه ولي محصول سالم داريم، غرفه شماره 14» مي‌گويم: محصول سالم يعني چه محصولي؟ «محصول سالم به محصولي مي‌گويند كه سم و كودش كنترل‌شده باشد اما ارگانيك محسوب نمي‌شود.» چيز زيادي نصيبم نمي‌شود، ولي بهترين كار اين است كه به غرفه 14 سري بزنم. فروشنده داد مي‌زند: «ميوه خوب مي‌خواي، بدو كه داره تمام مي‌شود، انار درجه 1، سيب و پرتقال مجلسي فقط در اين غرفه!»

جلوتر كه مي‌روم، مي‌بينم تمام ميوه‌ها فله‌اي است و فقط 6-5 نوع ميوه بسته‌بندي دارد كه جلوي چشم مشتري‌ها نيست اما قيمت‌هايش با غرفه كناري تفاوت دارد. انار در اين غرفه كيلويي 2 هزار و 820 تومان است و در غرفه مجاور هزار و 830 تومان! سيب زرد هزار و 920 تومان و در غرفه محصولات معمولي هزار و 350 تومان! از فروشنده كه تندتند براي مشتري‌هايش كيسه‌هاي ميوه را پر مي‌كند، مي‌پرسم چرا قيمت ميوه‌هاي اين غرفه گران‌تر است؟ با لهجه كردي جواب مي‌دهد: «براي اينكه محصولات ما ارگانيك است.» مي‌پرسم ارگانيك يعني چي؟ درحالي كه انارهاي درشت و خوش‌رنگ و لعابش را نشانم مي‌دهد، مي‌گويد: «يعني مريض نمي‌شي، ميوه سالم، ميوه‌اي است كه سم و كود شيميايي ندارد و طبيعي است. چند كيلو بريزم؟»

مي‌پرسم آن ميوه‌هايي كه بسته‌بندي شده، چه فرقي با اين ميوه‌ها دارد؟ جواب مي‌دهد: «آنها را قبلا بسته‌بندي كرده‌ايم. اين ميوه‌ها هم مثل همان‌هاست ولي وقت نكرديم بسته‌بندي كنيم.» يك كيلو انار مي‌خرم و در صف مي‌ايستم تا نظر مشتري‌ها را هم بپرسم. يك خانم تقريبا 50 ساله پشت سرم ايستاده و فقط يك كيسه انگور در دستش است. مي‌پرسم مي‌دانستيد اين غرفه محصولات سالم و ارگانيك عرضه مي‌كند؟ مي‌گويد: «نمي‌دانم ارگانيك چيه! اين چيزها را براي فروش خودشان مي‌گويند ولي ميوه‌هايش درشت‌تر و بهتره.»


محصولات عرضه‌شده در ميادين ميوه‌وتره‌بار واقعا ارگانيك هستند

همان‌طور که گفتيم، سازمان ميادين ميوه و تره‌بار اخيرا غرفه‌هايي احداث كرده كه محصولات ارگانيك عرضه مي‌كنند. براي اينكه از جزييات آن بيشتر آگاه شوم و مشخص شود آيا اين محصولات واقع ارگانيك هستند يا نه، سراغ دكتر حسين جعفري، معاون بهداشت و كنترل كيفيت سازمان ميادين ميوه و تره‌بار، رفتم. وي با بيان اينكه در حال حاضر، 17 مركز محصولات سالم، ارگانيك، طبيعي، ipm و شناسنامه‌دار عرضه مي‌كنند، به من مي‌گويد: «قرار است تا پايان آذرماه تعداد اين غرفه‌ها به 70 و تا پايان سال به 100 مركز برسد.» دكتر جعفري به شدت از ارگانيك بودن محصولات كه در غرفه‌اي به همين نام عرضه مي‌شود، دفاع مي‌كند و توضيح مي‌دهد:‌ «محصولات ارگانيك بايد 3 دوره را بگذرانند و بعد تحت نظارت يك شركت مميز قرار ‌گيرند. اين شركت‌ها مورد تاييد سازمان استاندارد هستند. در حال حاضر 5 شركت ايراني و بازرسي‌كننده خارجي در كشور براي نظارت بر محصولات ارگانيك وجود دارد كه در 3 دوره گذرا محصول را بررسي و بعد از تاييد، آن را عرضه مي‌كنند. سازمان ميادين ميوه و تره‌بار يك شبكه زنجيره‌اي براي اقتصادي كردن محصولات ارگانيك ايجاد كرده و محصولاتي كه شركت‌ها تاييد مي‌كنند و به آنها گواهي ارگانيك داده مي‌شود، عرضه مي‌كند.» آن‌طور كه جعفري بيان مي‌كند، گواهي و تاييد اين شركت‌ها روي محصول و بسته وجود دارد، اما گاهي يك جعبه 20 كيلويي سيب وارد مي‌شود كه روي آن گواهي نصب شده اما محصول فله‌اي توزيع مي‌شود و ممكن است تاييديه روي تك‌تك ميوه‌ها نباشد. البته در تمام دنيا نيز اين‌گونه است و همه محصولات ارگانيك ممكن است بسته‌بندي نداشته باشند، اما كد رهگيري و مشخصات روي جعبه اصلي ذكر مي‌شود.


ارگانيك با سالم متفاوت است

موضوع ديگري كه با معاون بهداشت و كنترل كيفيت سازمان ميادين ميوه و تره‌بار مطرح كرديم، تفاوت محصولات عرضه‌شده در غرفه‌ها بود كه با نام‌هاي سالم، طبيعي يا ارگانيك عرضه مي‌شوند. جعفري پاسخ مي‌دهد: «محصولات طبيعي، تحت نظارت نبوده‌اند اما هيچ سم يا ماده شيميايي‌اي به آنها زده نشده است و آنها طبيعي رشد كرده‌اند، مانند گياهان دارويي. محصول سالم را كشاورزان مي‌كارند ولي باقيمانده سموم آنها براساس استانداردهاي كشور كنترل مي‌شود. محصول ipm (تحت مديريت تلفيقي آفات) نيز در ميادين ميوه و تره‌بار عرضه مي‌شود. اين محصولات تحت كنترل و نظارت وزارت جهاد كشاورزي هستند.»

وي به مردم اطمينان مي‌دهد محصولاتي كه در غرفه‌هاي ارگانيك عرضه مي‌شوند، موردتاييد، ارگانيك و سالم هستند: «سموم شيميايي و فلزات سنگيني كه در محصولات كشاورزي به كار مي‌رود، عامل ابتلا به بسياري از بيماري‌ها در آينده محسوب مي‌شوند مثلا نيتراتي كه در سيب‌زميني وجود دارد، با ابتلا به پروستات در كهنسالي مرتبط است يا سربي كه در پياز است، براي زنان بيماري‌زاست بنابراين به جاي آنكه در كهنسالي هزينه‌هاي هنگفتي صرف درمان بيماري كنيد، از هم‌اكنون به فكر تهيه محصولات سالم باشد. زماني كه استقبال از اين محصولات بيشتر شود، قيمت آن نيز كاهش پيدا مي‌كند.»


مردم بايد از ارگانيك?بودن محصول اطمينان داشته باشند

شايد يكي از دلايلي كه هنوز مردم از محصولات ارگانيك استقبال نكرده‌اند، اين باشد كه محصولات ارگانيك را نمي‌شناسند و از فوايد آن بي‌اطلاع هستند. از سوي ديگر، قيمت اين محصولات بسيار گران است.

دكتر ربابه شيخ‌الاسلام، متخصص اپيدميولوژي تغذيه، يكي از طرفداران مصرف محصولات ارگانيك است و جلسه‌هاي متعددي را با مسوولان جهاد كشاورزي براي ترويج توليد محصولات ارگانيك داشته است.

وي معتقد است: «مردم از كجا بايد بدانند محصولي كه مي‌خرند ارگانيك است؟ چون قيمت اين محصولات گران است بايد به آن اطمينان داشته باشند؟ روش جلب اعتماد مردم اين است كه روي محصول شناسنامه وجود داشته باشد و نهادي كه مورد اطمينان آنهاست، محصول را تاييد كرده باشد. از سوي ديگر، اگر سياست‌گذاران به طب پيشگيري و تغذيه اعتقاد دارند، بايد از توليدكنندگان محصولات ارگانيك حمايت كنند. بسياري از توليدكنندگان به دليل هزينه زياد فرايند توليد محصول ارگانيك، نمي‌توانند چنين محصولاتي را توليد كنند، در صورتي كه اگر آزمايشگاهي در وزارت جهاد كشاورزي يا وزارت بهداشت راه‌اندازي شود كه هزينه زيادي از توليدكننده نگيرد و از آنها حمايت كند، اين محصولات رونق بيشتري مي‌يابند.»

دكتر شيخ‌الاسلام در ادامه حرف‌هايش محصولات ارگانيك را اين‌گونه توصيف مي‌كند: «محصول ارگانيك، محصولي است كه تمام مراحل كاشت، رشد، نمو و برداشت آن عاري از هرگونه موادشيميايي و مخرب باشد بنابراين اول خاك را آزمايش مي‌كنند تا مطمئن شوند باقيمانده سموم و هر نوع ماده شيميايي در آن وجود نداشته باشد و از كودهاي طبيعي خاك برگ به گياه استفاده مي‌كنند و از طريق روش‌هاي طبيعي بيولوژيكي، آفت‌ها را از بين مي‌برند. گاهي 5 سال طول مي‌كشد تا يك محصول ارگانيك توليد شود و مجوز بگيرد. جلسه‌هاي زيادي در وزارت جهاد كشاورزي برگزار شد تا واژه «ارگانيك» را معني كنند، اگر آن را «سالم» ترجمه مي‌كرديم و مي‌گفتيم اين خيار سالم است، اين شبهه براي مردم ايجاد مي‌شد كه بقيه خيارها ناسالم هستند. حتي ترجمه «طبيعي» نيز همين نتيجه را داشت، بنابراين هنوز ارگانيك معني نشده است.»


هر محصولي را ارگانيك نناميم

انجمن ارگانيك ايران از سال 85 تاسيس‌شده و از توليدكنندگان محصولات ارگانيك حمايت مي‌كند. مهندس مهدي مهدي‌پور، دبير اين انجمن، در گفت‌وگو با «سلامت» در مورد نحوه گرفتن گواهي‌نامه ارگانيك مي‌گويد: «3 سال قبل از اولين برداشت در باغ‌ها و 2 سال قبل از كاشت در مزارع، مديريت ارگانيک انجام مي‌شود و تحت نظارت قرار مي‌گيرد. طبق استانداردهاي ارگانيك، سال اول برداشت، محصول به عنوان محصول معمولي وارد بازار مي‌شود و از سال دوم و سوم به بعد، درحال گذار عرضه خواهد شد تا زماني كه گواهي ارگانيك را از شركت‌هاي بازرسي مربوط دريافت كند. پس از دريافت اين گواهي‌نامه، نشان انجمن ارگانيك نيز به آنها داده خواهد شد.»

وي محصولاتي كه در ميادين ميوه و تره‌بار عرضه مي‌شود، محصولات سالم مي‌داند نه ارگانيك: «فقط در چند فروشگاهي كه تحت نظارت انجمن است، محصولات ارگانيك وجود دارد و در حال حاضر در كشور آب انار، آب انگور، زيتون، چاي، زعفران، رب گوجه‌فرنگي، پسته، كشمش، انجير، گندم و كلزا به صورت ارگانيك توليد مي‌شوند.»


ارزش غذايي محصولات ارگانيك بيشتر از ساير محصولات است

سازمان غذا و دارو، يكي از نهادهاي نظارتي بر سلامت محصولات غذايي و كشاورزي است و مسوول نظارت بر باقيمانده سموم و آفت‌كش‌ها، اما بحث محصولات ارگانيك براي اين سازمان چقدر اهميت دارد؟ مهندس حضرتي، كارشناس معاونت غذاي سازمان غذا و دارو، در اين باره توضيح مي‌دهد: «در مورد باقيمانده سموم با مسوولان وزارت جهاد كشاورزي جلسه‌هاي متعددي برگزار كرديم و اقدام‌هايي در حال انجام است اما در مورد محصولات ارگانيك، نتيجه قطعي در مورد اقدام‌هاي انجام شده به دست نيامده است و نمي‌توان در مورد آن اظهارنظر كرد.»

وي در پاسخ به سوال‌هاي «سلامت»، فقط شرايط ارگانيك شدن محصول را برشمرد و به بيان فوايد آن براي سلامت انسان بسنده كرد: «در توليد محصولات ارگانيك حداقل 3 سال قبل از برداشت محصول زمين نبايد با آب فاضلاب آبياري شود و بايد عاري از املاح، سرب و كلريدپتاسيم باشد. در موادغذايي از موادافزودني، شيرين‌كننده‌ها و رنگ‌دهنده‌ها نبايد استفاده شود و اصلاح ژنتيك در گياهان نبايد صورت گيرد. علاوه بر اينها، محل نگهداري محصول ارگانيك از غيرارگانيك بايد جدا شود چون برخي مواد قابل‌انتقال هستند. انتقال ژن و القاي مصنوعي هورمون‌ها هم نبايد انجام شود. با اين اوصاف، موادغذايي ارگانيك ارزش غذايي بيشتري نسبت به ساير محصولات دارد؛ كلسيم، منيزيم،‌ آهن، فسفر و ويتامين c در محصولات ارگانيك بيشتر است و اين محصولات آنتي‌اكسيدان بالايي دارند. طعم بهتر، ماندگاري بيشتر و مقاومت بالاتر در برابر صدمه‌ها هنگام حمل و انبارداري از ديگر فوايد محصولات ارگانيك است.»

فوايد فراوان محصولات ارگانيك براي محيط‌زيست و سلامت انسان بر هيچ كس پوشيده نيست اما موضوعي كه بايد به آن توجه داشته باشيم، اين است كه اين محصولات هنوز در كشور ما جايگاه خود را پيدا نكرده‌اند و مردم آنها را كالاي لوكس و گران‌قيمت مي‌دانند. علاوه بر آن، هنوز اقدام‌هاي جدي براي شناساندن اين محصولات انجام نشده و مهم‌تر آنكه اعتماد مردم به اين محصولات جلب‌نشده تا به راحتي هزينه بيشتري براي خريد آن بپردازند. از سوي ديگر، محصول ارگانيك استانداردهاي تعريف‌شده‌اي دارد و نمي‌توان به‌راحتي هر محصولي را ارگانيك ناميد.