سارا دماوندان/بررسي وضعيت نگهداري کودکان بي‌سرپرست وبدسرپرست در مراکز بهزيستي
چه کسي از بچه‌هاي پرورشگاهي خبر دارد؟

جودي‌ابوت با همان موهاي هويجي رنگش پشت ميز نشست. اين روزها زندگي‌اش خيلي بهتر از گذشته شده بود. دلش مي‌خواست براي مردي كه در تمام اين سال‌ها از او حمايت مي‌كرد، نامه‌اي بنويسد و به خاطر تمام مهرباني‌ها‌يش از او تشكر كند. براي همين شروع به نوشتن كرد: «نامه نوشتن به کسي که انسان او را نديده و نمي‎شناسد، کمي مضحک است...

من کسي را نداشتم که برايش نامه بنويسم بنابراين اگر نامه‌هاي من درجه يک نيست، اميدوارم ببخشيد. من همه عمر تنها بوده‎ام، ناگهان يک نفر پيدا شده که نسبت به من و آينده من اظهار علاقه کرده است، بنابراين من تمام اين تابستان درباره شما فکر کردم. احساس مي‎کنم خانواده‎اي پيدا کرده‌ام. حالا نمي‎دانم شما را چه خطاب کنم، چون هيچ اطلاعي از شما ندارم، ولي آنچه مسلم است، شما پاهاي درازي داريد و من تصميم گرفته‌ام، شما را «بابا لنگ‌دراز» خطاب کنم، اميدوارم به شما برنخورد، اين شوخي بين ما دو نفر خواهد بود.»


كودكان بي‌سرپرست يا بدسرپرست فقط در كشور ما نيستند. در همه دنيا كودكاني بنا به دلايل گوناگون از داشتن خانه و خانواده محروم هستند و سازمان‌ها‌ي خيريه و نهادهاي دولتي مسووليت نگهداري از آنها را تا سني خاص بر عهده مي‌گيرند اما مديركل دفتر كودكان و نوجوانان سازمان بهزيستي، شرايط و ظرفيت نگهداري كودكان بي‌سرپرست را در كشور ما خوشايند نمي‌‌داند. محمدرضا الوند، درباره شرايط شيرخوارگاه‌هاي كشور به «سلامت» مي‌گويد: «متاسفانه شرايط و ظرفيت نگهداري كودكان بي‌سرپرست و بدسرپرست در كشور مناسب نيست. در حال حاضر 12 شيرخوارگاه در كلانشهر و در مجموع 41 مركز نگهداري از كودكان بي‌سرپرست در كشور وجود دارد كه متاسفانه بيش از حد ظرفيت خود نوزاد پذيرش و نگهداري مي‌كنند بنابراين بايد براي ساماندهي و بهبود شرايط نگهداري كودكان چاره‌انديشي كرد.» وي خاطر نشان مي‌كند: «سازمان بهزيستي مكلف به نگهداري از كودكان بدون سرپرست يا بدسرپرست است. در حال حاضر حدود
21 هزار و 500 كودك بدسرپرست يا بي‌سرپرست در بهزيستي نگهداري مي‌شوند و از خدمات اين سازمان استفاده مي‌كنند. براساس سرشماري انجام شده، در حال حاضر از اين تعداد 9هزار و 500 نفر در 481 مركز نگهداري از كودكان زير نظر بهزيستي زندگي مي‌كنند. علاوه بر سازمان بهزيستي، خانواده‌هايي به‌عنوان سرپرست موقت، مسووليت نگهداري از كودكان بي‌سرپرست يا بدسرپرست را برعهده دارند و حدود 12هزار نفر از اين كودكان در اين خانواده‌ها ساماندهي شده‌اند.»


كودكان تا چه زماني در مراكز بهزيستي نگهداري مي‌شوند؟

مديرکل دفتر کودکان و نوجوانان سازمان بهزيستي، سن نگهداري از كودكان دختر را تا زماني كه ازدواج نكرده‌اند، عنوان و خاطرنشان مي‌كند: «دختران تا زماني كه ازدواج نكرده‌اند يا شغلي پايدار و مناسب نداشته باشند، بايد در اين مراكز بمانند و حق خارج شدن از آن را ندارند اما هر دختري هم كه شغلي پيدا كند، نمي‌تواند از سازمان خارج شود بلكه آن شغل بايد با درآمد مكفي و قابل‌تاييد سازمان بهزيستي باشد و هنگامي كه سازمان به اين نتيجه برسد شخص مي‌تواند زندگي‌اش را اداره كند، او را ترخيص مي‌‌كند. درباره پسران شرايط فرق مي‌كند. حداقل سن ترخيص براي آنها 18 سال است. در صورت قبول‌نشدن پسران در آزمون دانشگاه، آنها براي خدمت سربازي اعزام مي‌شوند و اين خود نوعي ترخيص موقت است. پس از اتمام دوران سربازي هم بايد زيرنظر سازمان حرفه‌اي بياموزند و صاحب كار شوند.» الوند در ادامه افزود: «در صورت پذيرش پسران در دانشگاه‌ها، هزينه تحصيلشان برعهده سازمان است.»


تصويب قانون حمايت از كودكان و نوجوانان در مجلس مشكلات را حل خواهد كرد

اين مقام مسوول سازمان بهزيستي تاكيد كرد: «تصويب قانون حمايت از كودكان و نوجوانان در مجلس، بخش زيادي از اين مشكلات را حل و شرايط را براي حل مشكلات قانوني ورود كودكان به خانواده جايگزين مهيا خواهد كرد.» او با بيان اين مطلب كه ارتقاي كيفي وضعيت شيرخوارگاه‌ها‌ از اولويت‌ها‌ي كاري سازمان بهزيستي است، افزود: «بالا بردن سطح كيفي وضعيت پرورشگاه‌ها‌ و مراكز نگهداري كودكان بي‌سرپرست يا بدسرپرست با استخدام نيروي انساني متخصص در حوزه‌هاي مددكاري، روان‌شناسي، علوم تربيتي و پرستاري امكان‌پذير است.» مديركل كودكان و نوجوانان سازمان بهزيستي تصريح كرد: «در حال حاضر 41 شيرخوارگاه در كشور فعاليت مي‌كنند و براساس آماري كه سال پيش اعلام شد، حدود هزار و 500 كودك زير 6 سال براساس حكم قاضي در اين مراكز نگهداري مي‌شوند.»


پيدا كردن خانواده جايگزين مهم‌ترين دغدغه بهزيستي است

محمدرضا الوند با اشاره به شرايط سني كودكان در مراكز نگهداري گفت: «نتايج سرشماري انجام?شده در مراكز نگهداري نشان داده 60 درصد اين كودكان زير 3 سال و40 درصد آنها 4 تا 6 ساله هستند. تعداد اين كودكان از سال 89 تا 90، رشد 3 درصدي داشته و بيشترين گروه سني، كودكان كمتر از 6 سال هستند.» براساس گفته‌هاي وي، پيدا كردن خانواده جايگزين براي اين كودكان، يكي از دغدغه‌ها و سياست‌ محوري اين سازمان است و اگر خانواده‌هاي متقاضي واجد شرايط باشند، حكم سرپرستي موقت برايشان صادر خواهد شد.» او يكي از دلايل افزايش تعداد كودكان بي‌سرپرست يا بدسرپرست را آگاهي مردم از حقوق كودكان و فعال شدن خط اورژانس اجتماعي دانست و گفت: «از زمان راه‌اندازي خط اورژانس اجتماعي و انجام مداخلات بهنگام در مورد كودكان، اقدام‌‌ها در بهزيستي از حالت غيرفعال به فعال تبديل شده و رويكرد سازمان در حمايت و نگهداري از كودكان بدون والدين يا داراي والدين بدون صلاحيت، موثر بوده است اما همين عامل باعث شده به كودكان شيرخوارگاهي ما اضافه شود.»


داشتن خانواده حق هر انساني است

رييس انجمن مددكاران اجتماعي ايران، در گفت‌وگو با خبرنگار هفته‌نامه «سلامت»، كودكاني كه در شيرخوارگاه و مراكز تربيتي بهزيستي نگهداري مي‌شوند را به 5 گروه تقسيم كرد و گفت: «كودكاني كه پدر و مادر‌شان فوت‌شده و بي‌سرپرست هستند، كودكاني كه والدين ‌‌صلاحيت نگهداري?شان را نداشته‌اند و مراكز بهزيستي خود مسووليت و حضانت آنها را برعهده گرفته?اند، كودكاني كه پدر و مادر آنها از هم جدا شده‌اند و هيچ‌كدام حاضر به نگهداري از فرزند خود نيستند و فرزندان حاصل از روابط نامشروع كه سرپرستي ندارند.» سيدحسن موسوي چلك، با بيان اين مطلب كه بچه‌هاي بدون سرپرست در تمام كشورها وجود دارند تصريح كرد: «وجود بچه‌هاي بي‌سرپرست در تمام كشورها اجتناب‌ناپذير است و نمي‌توان با آن مقابله كرد. اين كودكان به حمايت و سرپرستي نياز دارند و بايد شرايط زندگي مناسب را براي آنها فراهم كرد.»


افراد مي‌توانند حضانت كودكان را دايم يا موقت بپذيرند

وي در ادامه گفت: «كودكاني كه در شيرخوارگاه يا ديگر مراكز بهزيستي نگهداري مي‌شوند، 2 گروه هستند؛ كودكان كمتر از
6 سال كه متقاضيان مي‌توانند در صورت تمايل آنها را به فرزندخواندگي بپذيرند و كودكان بالاي 6 سال كه به دليل شرايط سني، مي‌توان در صورت تمايل به‌عنوان سرپرست موقت حضانتشان را بر عهده گرفت.» رييس انجمن مددكاران اجتماعي ايران در پاسخ به اين سوال كه آيا كودكان بي‌سرپرست انسا‌ن‌هاي موفقي خواهند شد يا نه گفت: «شخصيت هر كودك به عوامل متعددي بستگي دارد. روش‌‌هاي تربيتي و نوع خانواده‌اي كه سرپرستي كودك را مي‌پذيرد، مي‌تواند در موفقيت يا سرخوردگي او نقش داشته باشد. شكل‌گيري شخصيت كودكاني هم كه در مراكز مختلف نگهداري مي‌شوند، به رفتار مربي و شرايط محيطي بستگي دارد. نمي‌توان به اين افراد انگ‌ تمايل به‌ بزهكاري زد و گفت در آينده حتما خاطي خواهندشد، همان‌طور كه نمي‌توان گفت حتما از چهره‌هاي شاخص اجتماع مي‌شوند.» موسوي چلك تاكيد كرد: «تمام سعي جامعه و مسوولان بايد اين باشد كه مركززدايي و زمينه حمايت از كودكان بي‌سرپرست يا بد‌سرپرست را در خانواده فراهم كنند.»


پرورشگاه نمي‌تواند جاي خانه را بگيرد

سيدحسن موسوي‌چلك با بيان اينكه پرورشگاه‌هاي امروز قابل‌مقايسه با گذشته نيستند، تصريح كرد: «در حال حاضر خوشبختانه مراكز پرورشگاهي‌اي كه در كشور فعاليت دارند، از نظر ظاهري شبيه به خانواده هستند ولي هر چقدر هم كه تلاش ‌كنند، نمي‌توانند نقش خانواده را ايفا كنند، اما روش نگهداري از كودكان با گذشته قابل‌مقايسه نيست. مربيان و افرادي كه مسووليت نگهداري از اين كودكان را برعهده دارند، تلاش مي‌كنند بتوانند خلاءهاي ناشي از نبود پدر و مادر را در وجود كودكان پركنند.» رييس انجمن مددكاران ايران درباره آمار كودكان حاصل از روابط نامشروع در كشور گفت: «در حال حاضر به علت پيشرفت علم پزشكي، تعداد كودكان حاصل از روابط نامشروع و غيرقانوني به مراتب كمتر از گذشته شده است اما نه طوري كه ديگر چنين كودكاني وجود نداشته باشند.»


ترحم و تنفر نشان ندهيم

موسوي چلك حذف رفتار ترحم‌ يا تنفرآميز را يكي از اصول كار تربيتي دانست و گفت: «بايد بپذيريم كه كودكان بي‌سرپرست يا بدسرپرست از اعضاي همين جامعه هستند تا نگاهمان تغيير كند. بايد بدون ترحم و تنفر با آنها همانند يك شهروند عادي برخورد كنيم، در برقراري ارتباط هيچ انگي به آنها نزنيم و حتي فكر نكنيم بزهكار آينده جامعه ما اين كودكان خواهند بود زيرا چنين چيزي واقعيت ندارد.» جودي‌ابوت شدن، خواب شيرين هزاران كودكي است كه در شيرخوارگاه و مراكز نگهداري كودك زندگي مي‌كنند و دلشان مي‌خواهد صاحب خانه و خانواده شوند؛ آرزويي كه مدير كل كودكان و نوجوانان سازمان بهزيستي نيز دارد. شايد تصويب قانون حمايت از كودكان و نوجوانان در مجلس، بخش زيادي از مشكلات را در اين زمينه حل و شرايط را براي حل مشكلات قانوني ورود كودكان به خانواده جايگزين رفع كند و اين كودكان صاحب‌ خانه و خانواده شوند.


طرح پرونده دركميته فرزندخواندگي

اگر تصميم كميته موافقت با درخواست متقاضيان باشد، در نوبت قرار مي‌گيرند و پس از مدتي براي انتخاب فرزند به شيرخوارگاه معرفي مي‌شوند. بعد از انتخاب فرزند، والدين متقاضي از سوي بهزيستي استان به دادگاه صالحه براي صدور قرار دوره آزمايشي (حكم سرپرستي موقت) معرفي خواهند شد. پس از صدور حكم سرپرستي، كودك انتخابي طي صورتجلسه‌اي به والدين تحويل داده و مراتب به دادگاه مربوطه اعلام مي‌شود. طي دوره آزمايشي 6 ماهه، بايد مددكاران اجتماعي حداقل 3 بازديد از خانواده فرزندپذير انجام دهند. در صورت تاييد وضعيت مراقبت از فرزند، توانايي خانواده و حفظ منافع فرزند، گزارش نهايي تهيه و براي صدور حكم قطعي سرپرستي به دادگاه منعكس مي‌شود. براي صدور شناسنامه كودك با مشخصات والدين قانوني بعد از طي دوره 6 ماهه آزمايشي و صدور حكم قطعي، اقدام خواهد شد. براي حفظ منافع فرزند، تامين آتيه وي و جبران عدم برخورداري از ارثيه والدين حقوقي، صلح يك سوم اموال والدين به فرزندخوانده از طريق دفترخانه‌هاي رسمي و حتي مراجع قضايي انجام مي‌‌شود. افتتاح حساب پس‌انداز، بيمه آتيه يا روش‌هاي اطمينان‌بخش ديگري نيز مي‌تواند از راهكارهايي باشد كه به موازات صلح اموال انجام مي‌گيرد. حكم سرپرستي در صورت تشخيص سازمان بهزيستي مبني بر آسيب‌پذيري كودك و نداشتن‌شايستگي والدين قانوني يا مراجعه والدين حقيقي كودك با هماهنگي دادگاه قابل‌فسخ است.

هفته نامه سلامت