دكتر محمد حسين صالحي سورمقي دانشيار دانشكده داروسازي دانشگاه تهران در مقاله‌اي به شيوه‌ي استفاده صحيح از گياهان دارويي و داروهاي گياهي پرداخته است.



به گزارش سرويس بهداشت و درمان ايسنا، اين مقاله در ابتدا بيان مي‌كند: از ابتداي تولد بشر تا ‌٥/١ قرن گذشته كليه داروهاي مورد مصرف توسط بشر از طبيعت و به خصوص از گياهان تهيه مي‌شدند و داروهاي شيميايي فقط ‌١٤٩ سال است، كه به دنيا عرضه مي‌شوند. مقايسه مصرف اين دو دسته داروها در دو زمان ذكر شده نشان مي‌دهد كه داروهاي شيميايي ضمن ايجاد اثرات خوب داراي عوارض جانبي كم، متوسط و شديد بوده كه بعضي از عارضه‌هاي بجاي مانده از آنها تا آخر عمر باقي مي‌ماند و حتي در بعضي موارد به نسل بعدي منتقل مي‌شوند، در صورتي كه عوارض داروهاي گياهي كمتر بوده و در بسياري موارد بسيار كم و بدون عارضه مي‌باشند.



به همين دليل با مشخص و محرز شدن علمي اين قضيه و مشكلاتي را كه داروهاي شيميايي براي بسياري از افراد در سال‌هاي اخير ايجاد كرده‌اند، گرايش و توجه به داروها با منشا گياهي در سال‌هاي اخير بسيار زياد شده و هر روز با استقبال بيشتري روبروست.



مساله مهم ديگر اينكه در بعضي بيماري‌ها داروهاي گياهي داراي اثرات بهتري بوده و براي بعضي بيماري‌ها فقط داروهاي گياهي در حال حاضر وجود دارند.



** آيا مي‌توان در تمام موارد بجاي داروهاي شيميايي از داروهاي گياهي استفاده نمود؟



براي تسكين و يا درمان بعضي از بيماري‌ها، داروهاي گياهي وجود ندارند و بايد حتما از داروي مربوطه شيميايي استفاده كرد يا در بعضي موارد اثرات داروهاي شيميايي بهتر از داروهاي گياهي است، ولي مي‌توان در موارد زيادي از بيماري‌هاي شايع نظير بيماري‌هاي دپرسيون و روحي رواني، سوءهاضمه، قلب و عروق، دردهاي عمومي و موضعي، مشكلات رفع ادرار در مردان، اختلاف هورموني زنان، بيماري‌هاي دهان و دندان، بالا بودن كلسترول و چربي و فراموشي كه درصد اصلي مشكلات را تشكيل مي‌دهند، داروهاي گياهي بسيار ارزنده و كم خطر و يا بي‌خطر در سال‌هاي اخير توسط كارخانجات مشهور دنيا تهيه و در حال مصرف مي‌باشند كه داراي اثراتي بهتر و يا مشابه با داروهاي شيميايي بوده و عوارض آنها بسيار كم و يا بدون عارضه مي‌باشند.



** اصطلاح گياهان دارويي و داروهاي گياهي زياد بكار برده مي‌شود، تفاوت آنها چيست؟



گياهان دارويي به قسمت و يا قسمت‌هايي از گياهان گفته مي‌شود كه به همان شكل خشك شده و به فروش مي‌رسند. اصولا عطاري‌ها از قديم محل فروش اين مواد بوده و هدف اين نوع گياهان بطور سنتي رايج است، ولي داروهاي گياهي داروهايي با منشا گياهان هستند كه در كارخانجات داروسازي تحت شرايط خاص تهيه و بسته‌بندي و بصورت داروهاي استاندارد و در نقاط مختلف جهان و بخصوص در داروخانه‌ها همانند داروهاي شيميايي به فروش مي‌رسند.



** آيا مي‌توان به جاي داروهاي گياهي از گياهان موجود آنها كه در عطاري‌ها در دسترس مي‌باشند، استفاده كرد؟



در بسياري از موارد خير، چون اولا بسياري از گياهان ممكن است، داراي آلودگي‌هاي ميكروبي، قارچي، معدني و غيره باشند. همچنين گياهان مناطق مختلف و يا برداشت در زمان‌هاي مختلف داراي مواد موثر گوناگون است و گاهي داراي حداقل ماده دارويي مي‌باشند كه در اين صورت داراي اثر دارويي نمي‌باشند. همچنين گياهان داراي گونه‌ها و واريته‌هاي شبيه به هم بوده كه بعضي دارويي و بعضي غير دارويي بوده كه شناخت استريل و يا بهترين تكنولوژي داروسازي تهيه و استاندارد مي‌شوند و كليه مراحل داروسازي در آنها رعايت مي‌شود. بنابراين براي كسب نتايج مطمئن و ايده‌آل بهتر است از داروهاي گياهي تهيه شده در كارخانجات داروسازي استفاده نمود، مگر اينكه تاكنون از گياهي فرآورده دارويي تهيه نشده باشد.



** شرايط استفاده از گياهان دارويي موجود در بازار



با توجه به اينكه اصولا گياهان دارويي از روي زمين جمع‌آوري مي‌شوند و اكثرا همراه با آلودگي‌هاي مختلف ميكروبي، قارچي و مواد معدني و غيره مي‌باشند، لذا استفاده مستقيم آنها صحيح نيست. گر چه در بعضي كشورها براي از بين بردن آلودگي‌ها از اشعه استفاده مي‌كنند ولي نمي‌توان گفت، كه استريل كردن با اشعه آيا خطراتي را به دنبال دارد يا نه و آيا با اين روش مواد موثره دچار تغيير مي‌شوند يا نه، لذا فقط گياهاني كه به صورت جوشانده مي‌توانند مصرف شوند تا آلودگي ميكروبي و قارچي آنها برطرف شود تا حدي بلامانع است. ثانيا جهت جلوگيري از اشتباهات و تقليات فقط بايد از گياهان خشك بدون هيچ تغييري استفاده نمود و نمونه‌هايي كه به صورت پودر و يا فرآورده مايع و يا اشكال ديگر تبديل شده و در غير از داروخانه به فروش مي‌رسند غير مجاز و ممكن است خطرات جدي به دنبال داشته باشند.



** وضعيت داروهاي گياهي صنعتي استاندارد در ايران



نزديك به ‌١٥ واحد داروسازي كه كاملا تحت نظارت وزارت بهداشت مي‌باشند، در حال توليد داروهاي گياهي استاندارد و مجاز هستند. مجموع داروهاي رسمي گياهي داراي مجوز وزارت بهداشت كه در كتابي هم از طرف وزارت بهداشت معرفي شده‌اند حدود يكصد عدد مي‌باشد. به غير از اين تعداد در صورتي كه داروهاي گياهي در بازار باشد مسلما مجاز نبوده و مصرف آنها صحيح نيست و ممكن است خطراتي به دنبال داشته باشند. چون وزارت بهداشت پس از طي شدن كليه مراحل قانوني يك دارو و خواه شيميايي يا گياهي مجوز توليد را صادر نموده تا سلامت جامعه دچار مشكل نشود. البته روز به روز تعداد داروهاي رسمي در حال افزايش بوده و آينده خوبي براي اين صنعت پيش‌بيني مي‌شود



** جايگاه كنوني داروهاي گياهي در دنيا



برحسب آمار سازمان جهاني بهداشت در صورتي كه جهان بين ‌٨/٥ تا ‌٦ ميليارد جمعيت داشته باشد حدود، ‌٨٠-75 درصد اين جمعيت از داروهاي گياهي در حال حاضر مصرف مي‌كنند كه بزرگترين اين اجتماع مردم چين و هندوستان با بيش از ‌٢ ميليارد جمعيت هستند. در بسياري از كشورها كه خود بزرگترين توليد كننده داروهاي شيميايي هستند مانند آلمان بيشترين درصد مردم از داروهاي گياهي استفاده مي‌كنند؛ مثلا در آلمان حدود ‌٧٥ درصد مردم از داروهاي گياهي استفاده مي‌كنند. در كشورهايي نظير آمريكا، كانادا، استراليا، ژاپن و ديگر كشورهاي اروپايي استقبال مردم از داروهاي گياهي بسيار زياد است، نه تنها داروها بلكه مواد آرايشي و بهداشتي زيادي در حال حاضر با مواد گياهي در حال توليد است به طوري كه بزرگترين نكته تبليغاتي كارخانجات سازنده، تكيه بر طبيعي بودن و يا گياهي بودن محصولات آنهاست. محققان و دست‌اندركاران صنايع دارويي، خوراكي و آرايشي بهداشتي پيش‌بيني مي‌كنند كه قرن ‌٢١ قرن محصولات گياهي و طبيعي است و گرايش جامعه به اينگونه مواد بسيار زياد است، زيرا داراي عوارض جانبي كمتر و اثرات ايده‌آل مي‌باشند.



** آيا همه داروهاي گياهي بي‌خطر بوده و مي‌توان در هر شرايطي آنها را مصرف نمود؟



اكثر داروهاي گياهي بي‌خطر بوده و داراي عارضه جانبي نبوده و يا عوارض جانبي آنها گذرا و كم مي‌باشد، ولي بعضي داروهاي گياهي داراي عوارض هستند، كه تعداد آنها كم است و بايد به دستور پزشك معرفي شوند. اينكه بعضي معتقدند داروهاي گياهي اگر فايده نداشته باشند ضرر ندارند غلط است، چون اگر داروها را به جا و طبق دستور داده شده مصرف كنيم، حتما اثرات خوب خود را ظاهر مي‌كنند و در همين شرايط از عوارض جانبي احتمالي آنها نيز در امان خواهيم بود. اصولا آنهايي كه از داروهاي گياهي نتيجه مطلوبي بدست نمي‌آورند آنها را غلط مصرف مي‌كنند چون داروهاي گياهي دير اثر بوده بايد با حوصله و فرهنگ خاص خود مصرف شوند.



همچنين، اكثر داروهاي گياهي به علت نداشتن خطر و عارضه جانبي در ليستي به نام (OTC) در همه جاي دنيا طبقه‌بندي مي‌شوند و اين ليست بدون نسخه مي‌تواند در داروخانه‌ها در اختيار مصرف‌كنندگان قرار گيرد. اطلاعات مربوط به اين داروها اكثرا در راهنماي همراه دارو نوشته شده و مصرف كننده مي‌تواند از دكتر داروساز اطلاعات كامل‌تري نيز دريافت كند. مصرف دقيق اينگونه داروها بر طبق راهنماي همراه دارو كمك بزرگي به مصرف كننده مي‌نمايد.



** پرمصرف‌ترين داروهاي گياهي در جهان در حال حاضر براي چه مواردي و از چه گياهاني هستند؟



پرمصرف‌ترين داروهاي گياهي مربوط به بيماري‌ها و مشكلاتي است كه درصد اصلي بيماري‌ها را در جهان تشكيل مي‌دهند از جمله داروهاي عصبي، قلبي، سوء هاضمه، اختلالات هورموني زنان، بيماري دهان و دندان، مشكلات پروستات در مردان، فراموشي و مساله كاهش ايمني بدن كه جز شايع‌ترين بيماري‌ها هستند. گياهان و داروهاي آنها به طور خلاصه به قرار زير است.



پرمصرف‌ترين داروي مشكلات عصبي و افسردگي علف چاي مي‌باشد كه از آن فرآورده‌هاي صنعتي زيادي تهيه شده است. داروي حاصل از اين گياه در ايران به نام قطره هايپيران (Hypiran) مي‌باشد كه در جهان به نام ST.Johns Wort مشهور است، اين دارو موثرترين داروي ضد افسردگي، ضد ميگرن و مشكلات عصبي است.



از داروهاي گياهي قلبي مي‌توان داروهاي حاصل از گياه سرخ را نام برد كه به اشكال قرص و قطره و به نام عمومي CRATAGUS در بسياري از كشورها از جمله ايران وجود دارد و بهتر است بيماران قلبي اين دارو را با نظر پزشك مصرف نمايند.



از داروهاي گياهي موثر در سوء هاضمه مي‌توان داروهاي حاصل از نعناع، بادرنجيويه، گشنيز، زيره، رازيانه و گياهان اسانس‌دار ديگر را نام برد.



اين گياهان داراي خاصيت ضد درد، ضد اسپاسم و ضد نفخ بوده و به سرعت اين اثرات را اعمال مي‌نمايند. اكثر داروهاي ساخته شده از آنها به شكل قطره خوراكي بوده و يكي از موثرترين آنها به نام قطره كارمينت (CARMINT) مي‌باشد. اختلالات هورموني زنان كه امروز يكي از مشكلات اصلي اكثر خانم‌هاست به اشكال مختلف از سنين نوجواني تا سن پيري ناراحتي‌هاي مختلف جسمي و روحي رواني را به دنبال دارد. با توجه به خطرات مصرف زياد و طولاني هورمون‌هاي شيميايي در سال‌هاي اخير داروهاي گياهي به بازار عرضه شده‌اند، يكي از اين داروها قطره ويتاگنوس (VITAGNUS) مي‌باشد، كه از گياهي به نام « گياه زنان» تهيه مي‌شود و مي‌تواند در درمان اختلالات هورموني زنان در سنين مختلف جايگزين هورمون‌هاي شيميايي گردد. اين دارو عوارض هورمون‌هاي شيميايي را نداشته و قابل مصرف در سنين و شرايط مختلف است.



در مورد بيماري‌هاي دهان و دندان كه روز به روز مشكلات آن بيشتر مي‌شود و مصرف موادي قندي بيش از اندازه و كمبود فلورايد در آب‌ها و يا تغذيه باعث پوسيدگي دندان‌ها و ازدياد آن در سال‌هاي اخير شده است. بهترين دهان‌شويه گياهي كه در مقايسه با دهان‌شويه‌هاي گياهي پرسيكا (Persica) است، كه از گياه مسواك تهيه مي‌شود.



گياه مسواك اولين بار توسط حضرت رسول اكرم (ص) جهت مسواك زدن به مسلمانان توصيه شده و داراي اثرات شگفت‌آوري در جلوگيري از پوسيدگي دندان‌ها و كاهش و درمان امراض دهان و دندان است. اين محصول براي اولين بار در جهان در ايران تهيه شده است.



همچنين، مشكل تورم پروستات در سنين بالا در همه مردان طبيعي بوده و اكثرا دچار مشكل دفع ادرار به دليل ذكر شده مي‌شوند. با توجه به مشكلاتي كه داروهاي شيميايي براي رفع اين مشكل ايجاد مي‌كنند. در حال حاضر در چندين كشور جهان از ريشه گزنه داروهايي به اين منظور تهيه شده كه كارايي آن به مراتب بهتر از داروهاي شيميايي بوده و عوارض داروهاي شيميايي را به دنبال ندارد.



داروهاي گياهي رفع مشكلات پروستات در مردان، به صورت قطره به نام اورتان (ORTAN) مي‌باشد، كه داراي اثرات ايده‌آل در رفع مشكل ادرار مردان در تورم پروستات است.



همچنين فراموشي در سنين بالا رو به افزايش بوده و داروهاي شيميايي چنداني براي آن تهيه نشده است، ولي يك داروي گياهي در سال‌هاي اخير در جهان به صورت قرص، كپسول و يا قطره ساخته شده است، كه از گياه (GINKGO BILOBA) بدست مي‌آيد، اين گياه بومي چين بوده ولي به علت اثرات خوب آن در بسياري از نقاط جهان از جمله ايران در حال گسترش است.



محصولات اين گياه در ايران در حال تهيه مي‌باشند، همچنين داروي ضد كاهش ايمني بدن كه مي‌تواند زمينه‌ساز بسياري از بيماري‌ها بخصوص سرماخوردگي در سنين مختلف مي‌باشد (مخصوصا كشورهايي نظير ايران كه فصل سرما در آن طولاني مي‌باشد) از گياهي به نام (ECHINACEA) به صورت قرص، كپسول، قطره و شربت تهيه شده كه مي‌توانند ايمني بدن را بالا برده و بدن را در برابر بيماري‌ها مقاوم سازند. اين گياه بومي آمريكا بوده ولي به علت استفاده دارويي آن در بعضي نقاط دنيا از جمله ايران در حال گسترش مي‌باشد و فرآورده‌هاي آن نيز در ايران در حال تهيه است