‌‌ دكتر فائقه شيخ مونسي
بدون شك، هواپيما وسيله‌اي بسيار آسان و بي‌‌نظير براي سفر به مقاصد دور دست است و گاهي همين موضوع باعث مي‌شود كه اصلا احساس نكنيم چه مسافت زيادي بين مبدا و مقصد سفر ما وجود دارد. اما حتما تا به‌حال شنيده‌ايد يا خودتان تجربه كرده‌ايد كه بعد از يك مسافرت هوائي چند ساعته، بدن چه عكس‌العمل‌هاي غريبي از خود نشان مي‌دهد و چه طور سيستم خواب و بيداري و خوراك انسان از نظم خارج مي‌شود.




البته اگر سابقه مسافرت زياد به جاهاي مختلف و دور دست را داشته و از آن دسته افرادي هم باشيد كه خستگي و بي‌خوابي و ... را بعد از سفرهايتان تجربه كرده‌ايد، شايد دقت كرده باشيد كه بدنتان در سفرهاي هوائي، به مناطقي كه معمولا بيش از 3 ساعت با مبدا سفرتان اختلاف ساعت دارند (فاصله‌شان بيش از 3 نصف‌النهار است) واكنش شديدي نشان مي‌دهد و گاهي تعجب مي‌كنيد كه چه طور بعد از يك مسافرت هوائي، فقط چند ساعته ، اين قدر خسته شده‌ايد كه گاها تا چند روز دچار حالات بي‌خوابي، خستگي مفرط، كاهش اشتها و گاهي سوء‌تغذيه و ... شده‌ايد.
به اين حالات درنگ جتي )JET- LaG( گفته مي‌شود و معمولا يك تا چند روز طول مي‌كشد و باعث مي‌شود كه به‌جاي لذت از روزهاي اول سفر، تجربه تلخي نصيب آنان شود.
اما در سفرهائي كه مبدا و مقصد سفر در يك نصف‌النهار يا نصف‌النهارهاي نزديك هم قرار دارند يا به عبارت ديگر از نظر ساعت رسمي كشور تفاوت زيادي ندارند، قاعدتا فقط يك خستگي معمولي سفر قابل تجربه است. واقعيت اين است كه بدن ما يك ساعت بيولوژيك دارد، يعني بدن خود را به يك زندگي تكرار شونده‌ي هر روزه و 24 ساعته وفق داده است، به طوري كه مثلا روزهاي با فعاليت عادي، صبح به بدن فرمان بيدار شدن مي‌دهد و يا مثلا ظهر احساس گرسنه بودن را در انسان ايجاد مي‌كند و يا حتي تغيير دماي بدن در طول شبانه‌روز را هم كنترل مي‌كند.
فاكتورهاي زيادي اين ساعت دروني ما را تنظيم مي‌كنند كه از جمله مهم‌ترين آنها روشنائي روز است.


پس چرا وقت خوابم نمي‌رسد؟
فرض كنيد شما از ايران در ساعت 9 صبح به كشوري در غرب ايران مثلا انگلستان سفر مي‌كنيد كه حدود 3 تا 4 ساعت، ساعت رسمي‌شان از ايران عقب‌تر است؛ بعد از 6 تا 7 ساعت سفر، شما به آنجا مي‌رسيد، اما آنجا تازه ساعت 12 يا 1 ظهر است، با اين حساب روز شما 3 تا 4 ساعت اضافه شده و چون ساعت بيولوژيك بدن ما بر اساس 24 ساعت شبانه‌روز تنظيم شده و عادت كرده، حال كه به صورت حاد چنين تغييري انجام شده، ممكن است تا عادت كردن به وضع موجود، كمي از حالت تنظيم خارج شود و به صورت علائمي مثل به هم ريختن وضعيت خواب، خواب‌آلودگي روزانه، خستگي مفرط، سردرد، درد عضلاني، كاهش اشتها، سوء‌تغذيه، اختلال در فعاليت‌هاي ذهني مثل قضاوت، تصميم‌گيري،‌ تمركز و حافظه، تحريك‌پذيري يا بي‌تفاوتي خود را نشان دهد. مسلم است كه در سفرهائي با مقاصدي كه اختلاف ساعت بيشتري با مبدا وجود دارد، اين مسئله مشهودتر است.
البته همه افراد هم الزاما دچار اين علائم نمي‌شوند. ممكن است برخي اصلا ا‌ين تجربه‌ها را نكنند، ولي بعضي افراد هم با اينكه اصلا انتظار ندارند و قبل از سفر هم در حالت سلامت كامل بدني و ذهني هستند، از اين واكنش بدن تعجب كنند.
در مورد افرادي كه به طور عادي ساعات دقيقي مثلا براي بيدار شدن و خوابيدن و غذا خوردن و.

.. دارند، شايد اين مشكلات با احتمال بيشتر پيش آيد. مسئله جالب ديگر اينكه وقتي از مبدا سفر به سمت غرب، سفر هوائي كنيم، مشكلات كمتري حس مي‌كنيم تا وقتي كه به شرق سفر كنيم، چون در اين حالت در واقع روز ما طولاني‌تر مي‌شود و بدن اين وضعيت را راحت‌تر و زودتر تحمل مي‌كند تا به كم شدن طول روز.
به هر حال اقداماتي را مي‌توانيم قبل، در حين پرواز و موقع رسيدن به مقصد انجام دهيم تا علائم درنگ جتي با شدت كمتر بروز كند و بدن زودتر بتواند با وضعيت جديد كنار بيايد و مسلما لذت سفر هم بيشتر شود.

آگهي




اقدامات كمك كننده قبل از پرواز
-1 بهتر است در صورت امكان، سفرتان را طوري تنظيم كنيد كه صبح يا ظهر به مقصد وارد شويد، در اين حالت علائم درنگ جتي با احتمال و شدت كمتر بروز خواهد كرد.
-2 از حدود 2 تا 3 روز قبل از سفر، تغييراتي در ساعت خوابتان در شب بدهيد، به طوري كه اگر مي‌خواهيد به سمت غرب سفر كنيد، بهتر است حتي‌الامكان چند ساعت ديرتر به رختخواب برويد و بخوابيد و اگر مي‌خواهيد به شرق سفر كنيد شب‌ها چند ساعت زودتر بخوابيد تا كم‌كم بدنتان را آماده تغيير كنيد.
-3 قبل از سفر خوب بخوابيد و فكر نكنيد كه اگر خسته وارد هواپيما شويد و طي مدت پرواز در هواپيما بخوابيد، موقع رسيدن به مقصد كمتر دچار بدخوابي و خستگي مي‌شويد.



اقدامات حين پرواز
اما مواردي هم در طي مدت پرواز هست كه با رعايت كردن آن مي‌توانيد علائم اين بيماري را به حداقل برسانيد. از جمله:
-1 با آرامش كامل سفرتان را شروع كنيد.
-2 لباس‌هاي سبك و راحت در طول پرواز به تن كنيد.
-3 ساعت‌تان را هر چه زودتر با ساعت محلي مبدا سفرتان تنظيم كنيد.
-4 حتي‌الامكان از نوشيدن الكل و نوشيدني‌هاي كافئين‌دار در طول سفر بپرهيزيد.
-5 در طول پرواز به تناوب آب كافي بنوشيد.
-6 در طول پرواز غذا به ميزان كم و به تناوب بخوريد و سعي كنيد حتي‌الامكان غذاهاي سبك مثل ميوه و سبزيجات ميل كنيد.
-7 هر وقت احساس خواب‌آلودگي كرديد، چرتي بزنيد.
-8 براي استراحت و چرت زدن در طول پرواز ماسك چشمي بزنيد.
-9 با استفاده از يك بالش سر و گردنتان را در وضعيت راحت قرار دهيد.
-10 حتي‌الامكان دقايقي در هواپيما قدم بزنيد.
پس از رسيدن به مقصد، بسته به فرد، از يك تا چند روز طول مي‌كشد تا ساعت دروني بدن به وضعيت جديد عادت كند.




اقدامات كمك كننده بعد از رسيدن به مقصد
-1 همان‌طور كه قبلا گفته شد به دليل تغييراتي كه ممكن است در تمركز، عكس‌العمل‌هاي ذهني، فيزيكي و ... به صورت موقت پديد آيد، حتي‌الامكان در يكي دو روز اول رانندگي نكنيد.
-2 حتي‌الامكان قرار كاري مهمي در 1 تا 2 روز اول نگذاريد.



در چند روز بعد هم اگر قرار مي‌گذاريد در صورتي كه به سمت غرب سفر كرده‌ايد، معمولا با توجه به ساعت بيولوژي بدن كه نسبت به قبل تنظيم شده، در صبح انرژي بيشتري داريد، پس قرارهاي مهم را صبح بگذاريد و اگر به سمت شرق سفر كرده‌ايد عصر انرژي بيشتري داريد.
-3 پس از رسيدن به مقصد، حتي‌ اگر خسته هم هستيد، سعي كنيد حتي‌الامكان نخوابيد و اگر روز است به بيرون از مكان اقامت برويد و خود را در معرض نور آفتاب قرار دهيد و اگر هم خواستيد استراحت كنيد، بيش از 2 ساعت نخوابيد.
-4 نور آفتاب كمك مي‌كند كه بدن سريع‌تر به شرايط جديد عادت كند بنابراين تا مي‌توانيد نور‌آفتاب بگيريد!
-5 از خوردن الكل و نوشيدني‌هاي كافئين‌دار قبل از خواب شبانه بپرهيزيد. اما نوشيدن نوشيدني‌هاي كافئين‌دار در طول روز به مقدار متوسط مناسب است.
-6 در صورت تمايل از تكنيك‌هاي آرام بخش استفاده كنيد.
-7 سعي كنيد ساعات به رختخواب رفتنتان را مثل قبل تنظيم كنيد.
-8 كاملا در تاريكي بخوابيد.
-9 در موارد بسيار شديد بدخوابي و خستگي ناشي از آن، استفاده از قرص‌هاي خواب‌آور و آرامبخش كمك كننده است كه ترجيحا با مشورت پزشك مصرف شود.
-10در كشورهاي ديگر قرص‌هائي حاوي ماده ملاتونين كه يكي از مواد موثر در تنظيم ساعت بيولوژيك بدن است، وجود دارد كه گاهي در مورد بدخوابي به دنبال درنگ جتي مصرف مي‌شود، اما با توجه به رعايت نكات لازم در مصرف آن در افراد متفاوت، مشورت با پزشك قبل از مصرف آن توصيه مي‌شود