بيشتر بخوانيد/گفت وگو با دکتر مريم حناساب زاده اصفهاني درباره کتاب هاي خودياري روان شناسي
کـتـاب درمـانـي جـواب مـي دهـد؟

همسو با جريان رشد و گسترش انواع کتاب‌هاي خودياري در برخي از کشورهاي جهان، فرهنگ خود روان‌درماني با کتاب با فاصله يک يا دو ‏دهه پس از غرب و آمريکا، در ايران نيز جايگاهي پيدا کرده و با بالا گرفتن تب کتاب‌هاي خودياري روان‌شناختي (‏به ويژه در ميان جوانان) روند رو به رشدي داشته است...

‏در مفهوم کلي، کتاب‌درماني به معناي استفاده از کتاب و مواد خواندني سودمند براي حل مشکلات ‏جسمي و روان‌شناختي است اما در روان‌پزشکي و روان‌شناسي باليني، کتاب‌درماني به عنوان مکمل درمان فرد و ‏راهنمايي براي حل مشکلات شخصي وي شناخته مي‌شود که در پوشش يکي از فنون روان‌درماني، با ‏توصيه درمانگر و به شکلي سازمان‌يافته و هدف‌دار مورد استفاده قرار مي‌گيرد.


سلامت: درمانگران چگونه با استفاده از کتاب‌هاي روان‌شناختي مي‌توانند به مراجعان خود کمک کنند؟

درمانگران از فن کتاب درماني به‌ويژه در رويکرد‌ «روان‌درماني‌شناختي» و با هدف آشنا كردن بيمار با نوع مشکل يا اختلالي که ‏دارد، افزايش دانش مربوط به اين مشکل يا اختلال (مانند عوامل ايجاد‌کننده يا تشديدکننده آن، سير بيماري و ‏پيش‌آگهي) استفاده مي‌کنند. آنها همچنين در بسياري از موارد کتاب‌درماني را به شكل مستقيم با هدف در اختيار گذاشتن راهبرد‌هايي ‏براي تغيير به بيمار پيشنهاد مي‌کنند. در واقع در اين شرايط ويژه است که کتاب به عنوان ابزاري براي خود‏درماني براي بيمار به کار گرفته مي‌شود.‏

سلامت: کتاب‌درماني چه پيامد‌هاي مفيدي مي‌تواند داشته باشد؟

1) خودشناسي: کتاب‌درماني به افراد کمک مي‌کند مشکلات عاطفي خود را بشناسند و به اين ترتيب ميزان آگاهي هيجاني آنها افزايش مي‌‌يابد.

2) آگاهي درباره مشکلات يا بيماري خود: در بسياري از کتاب‌هاي خودياري ‏معيارهايي براي شناسايي مشکلات در تفکر، احساس و رفتار و نابهنجار بودن افراد آمده است. با توجه به ‏وسعت و گوناگوني بيماري‌هاي رواني و نشانه‌هاي آنها، کتاب‌هاي خودياري مي‌توانند ملاک‌هايي را براي تغيير ديدگاه نسبت به مشکلاتشان يا تا حدودي آگاهي در مورد نوع بيماري‌شان در اختيار افراد قرار دهند.

3) افزايش سلامت رواني: کتاب‌هاي خودياري مي‌توانند با افزايش اين توانايي‌‏ها به بهداشت رواني افراد کمک کنند: ‏توانايي لذت بردن از زندگي با وجود تمام سختي‌ها و مشکلات احتمالي، توانايي تحمل ناملايمات و حوادث دردناک (مثل مرگ عزيزان) و بازگشت به زندگي معمول پس از ‏گذران يک دوره ناراحتي، توانايي حل مساله براي مشکلاتي که تغييرپذيرند، توانايي پذيرش مشکلاتي که تغييرنا‌پذيرند، ‏توانايي آرامش گرفتن پس از پشت‌سر گذاشتن انواع استرس‌ها، ‏تعادل در تمام جنبه‌هاي زندگي مانند تعادل در تنها بودن و معاشرت با ديگران، کار و تفريح، خواب و ‏بيداري، استراحت و ورزش و...‏، انعطاف‌پذيري در عقايد، افکار و نگرش‌ها، سعي براي شناخت توانايي‌ها و ويژگي‌هاي مثبت و منفي خود و تلاش براي رسيدن به خود شکوفايي و پرورش استعداد‌ها و توانايي‌هاي شخصي...

4) ايجاد يا افزايش اعتماد به نفس: در برخي از کتاب‌هاي خودياري راهکارهايي براي ايجاد يا افزايش احساس احترام به خود و احساس اعتماد به نفس به افراد پيشنهاد مي‌شود که بسياري از آنها مي‌توانند در پرورش اين احساسات مفيد باشند.

5) بهبود مهارت‌هاي اجتماعي: در ‏زمينه روابط انساني، با وجودى که معمولا روابط با ديگران باعث احساس خوشحالى، رضايت، امنيت روانى و ‏عاطفى و پيدايش تعهد و مسووليت مى‏شود، در اين روابط مشکلاتى نيز وجود دارد که باعث ايجاد ‏اصطکاک در روابط مى‏شوند. كتاب‌هاي خودياري پيشنهادهايي براي برقراري ارتباطات خوب و کاهش تنش‌‏هاي ناشي از روابط مشکل‌دار به خوانندگان ارائه مي‌دهند.

6) بهبود نگرش‌ها: تحقيقات روان‌شناختي نشان مي‌دهند ‏گاهي افکار، نگرش‌ها و باور‌ها ممکن است منفي، غيرمنطقي يا نامعقول و به عبارتي ناکار‌آمد (به دردنخور) ‏باشند. وقتي شناخت افراد اين‌گونه باشد، روي رفتارشان تأثير منفي مي‌گذارد و کيفيت زندگي‌شان را کاهش مي‌دهد. با کمک گرفتن از کتاب‌هايي در زمينه اصلاح مواردي مانند افکار، باور‌ها، نگرش‌ها و شناخت‌هاي ‏ناسالم ممکن است بتوان اين موارد را شناسايي كرد و آنها را کنار گذاشت.

7) افزايش توانايي رويارويي با مشکلات: منظور از تغييرات زندگى، رويدادهايى است که فشار روانى کوتاه‏‌ مدت يا مزمن ايجاد مي‌‏کنند. فشارهاى روانى با توجه به‏ شدت، طول مدت و گوناگوني مي‌‏توانند تهديدکننده‏ ‏سلامت جسمانى و روانى اشخاص باشند (مانند: طلاق و ازدواج، از دست دادن شغل، بازنشستگى، ناکامى در رسيدن به اهداف شغلى، شروع به تحصيل در ‏دانشگاه، ترک منزل، مهاجرت، پدر يا مادر شدن، رفتن آخرين فرزند از خانه، مبتلا شدن به انواع بيمارى‏هاي سخت ‏مثل ايدز، سرطان، آسم و...)

روش خود‌درماني با کتاب چه فايده‌هايي مي‌تواند داشته باشد؟

افزايش نرخ شيوع بيماري‌هاي ‏رواني از يک سو و کمبود متخصصان مجرب در زمينه بهداشت رواني از سوي ديگر و گران بودن اغلب ‏خدمات با کيفيت مشاوره و روان‌درماني ضرورت کتاب درماني را نشان مي‌دهد. در بسياري از کتاب‌هاي خودياري در زمينه روان درماني، ‌يافته‌هاي روان‌شناسي با ‏زباني ساده و قابل استفاده براي زندگي روزمره در اختيار خواننده قرار مي‌گيرند. نگرش بيشتر مردم نيز به اين کتاب‌ها مثبت ‏است. بيماران با خواندن کتاب‌هاي خود ياري متوجه مي‌شوند که در بسياري از احساس‌ها مانند ‏ديگران هستند و بروز احساس‌ها و عواطف مختلف در آنها عادي است.

سلامت: محدوديت‌ها و نواقص روش خوددرماني با کتاب چيست؟

برخي از نويسندگان کتاب‌هاي خودياري، مدرک دانشگاهي يا دانش علمي لازم براي نگارش کتاب ‏تخصصي در زمينه روان‌درماني ندارند. در واقع بسياري از کتاب‌هاي «خود روان‌درماني» يا روان‌شناسي ‏براي عامه را که ساليانه صد‌ها هزار نسخه از آنها در سراسر جهان به فروش مي‌رسد، افرادي که ‏تخصصي در زمينه علوم رفتاري ندارند مي‌نويسند و فقط با مقاصد تجاري، به چاپ مي‌رسند‏. انتخاب موضوع کتاب‌ها هم عمدتا به سليقه نويسندگاني است که کتاب را تاليف مي‌کنند يا ‏مترجماني که فقط مي‌خواهند يك اثر ترجمه كنند و کمتر به نيازهاي واقعي مخاطبان توجه مي‌شود. ‏ناکافي بودن اين روش درماني در شرايط بحراني و اضطراري (مثل اختلالات شديد شخصيتي و اقدام به ‏خودکشي.)

سلامت: تفاوت‌هاي فرهنگي در به کارگيري کتاب‌هاي خود‌درماني ترجمه شده چيست؟

واقعيت اين است که کتاب‌هاي خود روان‌درماني، اغلب به وسيله نويسندگان غربي و بر اساس مفاهيم فرهنگي و ‏ديني متداول در غرب تاليف شده‌اند. ‏امروزه در نظر گرفتن مسايل فرهنگي در امر مشاوره و روان درماني، از دغدغه‌هاي بسيار مهم ‏مشاوران و درمانگران است؛ اين در مورد کتاب‌هاي خود‌درماني نيز صدق مي‌كند. چه بسا اگر به ‏تفاوت‌هاي فرهنگي در اين زمينه دقت نکنيم، روند درمان به بيراهه کشيده شود. ‏يک مفهوم مرتبط در چنين بحثي مفهوم «مشاوره بومي شده» است که به کارگيري يک رويکرد مشاوره‌‏اي با نظر به فرهنگ خاص يک جامعه و امروزه در کشورهاي بسياري متداول است. در کشور ‏ما نيز به ويژه در سال‌هاي اخير رويکردهاي مشاوره مختلف با بهره‌گيري از تعاليم ديني و آموزه‌هاي مانوس در ‏فرهنگ ايراني ارايه شده است و راهنماهاي درماني نيز که مبتني بر فرهنگ هستند، در اين زمينه به نگارش درآمده‌‏اند.