تعريف سرطان:
سرطان حالتي است كه در آن سلولهاي طبيعي دست خوش تغييرات زير مي‌شوند:
۱- هسته يك سلول خيلي بزرگتر از حالت عادي مي‌گردد
۲- در رنگ‌آميزي هسته سلول پر رنگ تيره مي‌گردد
۳- هسته بنظر مي‌رسد كه شكل خارق‌العاده داشته و اطراف هسته دندانه‌دار مي‌گردد
۴- اصولاً خود سلول بزرگتر از حد عادي مي‌باشد
۵- به علت بزرگ بودن هسته، سيتوپلاسم سلول كوچكتر بنظر مي‌رسد
۶- سلول خيلي زودتر و سريعتر شروع به تقسيم مي‌كند

سلول سرطاني عمل اصلي خود را در يك عضو از بدن از دست مي‌دهد و ديگر مفيد نمي‌باشد و اعمال بدن را ناديده گرفته، صرفاً متوجه تغييرات و تغذيه خود مي‌باشد و همكاري خود را نسبت به سلولهاي ديگر از دست مي‌دهد و در نتيجه به تكثير بدون كنترل خود در يكي از قسمتهاي بدن ادامه داده و آن عضو را از كار مي‌اندازد. علاوه بر اين با انتشار و گسترش به ساير نواحي بدن موجبات مرگ مريض را فراهم مي‌سازد.

آيا هركس كه بيماري سرطان دارد با اين بيماري فوت مي‌كند؟
مطلقاً نه، اگر چنانچه بيماري بموقع شناخته گردد، بسياري از سرطانها را مي‌توان با جراحي و راديوتراپي و يا با داروهاي شيميايي يا مخلوطي از آنها درمان كرده و مريض را از مرگ حتمي نجات داد.
مطلبي كه مهم است تشخيص زودرس سرطانها مي‌باشد. زيرا پس از آنكه يك سلول دچار تغييرات ذكر شده گرديد و بدل به سلول سرطاني شد، از آن به بعد سلولهاي مشابه خود را ايجاد مي‌كند. يعني ابتدا به دو سلول، بعد به ۴ سلول و همين طور الي آخر تقسيم مي‌گردند.
اگر در مراحل اوليه اين سلولها كشف گردند و قبل از آنكه به ساير نقاط بدن انتقال يابند (در حالت موضعي) درمان شوند بهترين شانس براي نجات بيمار بدست آمده است. از اين رو علائم اوليه برخي از سرطانهاي زنان و مردانه و طرق بررسي و پيگيري آنها را ذكر مي‌كنيم.

۱- سرطان بيضه
شانس اين كه يك مرد سفيدپوست در طي عمر خود دچار سرطان بيضه گردد نزديك ۲/۰% مي‌باشد. شيوع اين سرطان در همه جاي دنيا يكسان نيست و در نژادهاي مختلف و در كشورهاي مختلف شيوع متفاوتي دارد.

اين سرطان عمدتاً مرداني كه در محدوده سني ۱۵ تا ۴۵ سالگي قرار دارند را مبتلا مي‌سازد. با درمانهاي جديدي كه براي اين سرطان ابداع شده طول عمر اين بيماران بيشتر شده است. در طبقات مرفه شانس بروز اين سرطان تقريباً دوبرابر شانس بروز آن در طبقات پايين جامعه مي‌باشد.

در مورد اين كه سرطان در اثر چه عاملي به وجود مي‌آيد، بايد گفت علت ايجاد اين سرطان مشخص نيست. عوامل مادرزادي و محيطي در بروز آن مؤثر است.

مشخص‌ترين عاملي كه با سرطان بيضه مرتبط است عدم نزول بيضه‌ها در دوران طفوليت مي‌باشد. اين مسئله در ۱۰ درصد از كليه افراد مبتلا به سرطان بيضه ديده مي‌شود.
اگرچه درمان اين بيضه‌ها در همان دوران كودكي و پايين آوردن بيضه‌ها به محل اصلي آن تغييري در شانس بروز سرطان ايجاد نمي‌كند ولي در عوض تشخيص زودرس آن را آسان‌تر مي‌سازد.

از ساير عواملي كه ممكن است مؤثر باشند ضربه به بيضه و عفونت بيضه است اما ارتباط آنها با سرطان بيضه اثبات نشده است. مصرف داروهايي كه استروژن دارند توسط مادر در طي دوره حاملگي فرد ممكن است در ايجاد سرطان بيضه نقش داشته باشد.

علائم باليني:
شايعترين علامت سرطان بيضه بزرگ شدن بيضه يا بيضه‌ها بدون درد است. اين بزرگ شدن بيضه‌ها با گذشت زمان و به صورت تدريجي اتفاق مي‌افتد. اكثراً بيضه سمت راست مبتلا مي‌گردد ولي گاهي اوقات دوطرفه مي‌باشد.

گاهي احساس سنگيني در بيضه‌ها وجود دارد. گاهي از اوقات درد بيضه هم وجود دارد. اين درد كه در ۱۰ درصد از موارد ايجاد مي‌گردد به علت خون‌ريزي خود به خود در داخل بيضه است.
در جوامع غربي از زماني كه خود بيمار متوجه علائم سرطان بيضه مي‌شود تا زماني كه به پزشك مراجعه مي‌كند ۳ الي ۶ ماه طول مي‌كشد. احتمالاً اين زمان در كشور ما طولاني‌تر است.

هرچه اين زمان طولاني‌تر باشد، رشد و پيشرفت سرطان به قسمتهاي ديگر بدن بيشتر است، اهميت اين مسئله تا بدين حد است كه نزديك ۱۰ درصد از بيماران به خاطر علائم ناشي از دست‌اندازي سرطان به اعضاي ديگر مراجعه مي‌كنند نه بخاطر علائم سرطان بيضه.

از اين علائم دست‌اندازي به كمردرد به علت انتشار سرطان بيضه به اطراف مهره‌هاي كمري مي‌توان اشاره نمود. ريه‌ها، استخوانها و سياهرگ بزرگ تحتاني نيز مورد تهاجم سرطان بيضه قرار مي‌گيرند. هنگام درگيري ريه‌ها بيمار با سرفه و تنگي نفس مراجعه مي‌كند.
درگيري استخوانها به صورت درد دست و پا بروز مي‌كند و در هنگام درگيري سياهرگ بزرگ تحتاني بيمار از تورم پاها شاكي است.
آزمايشاتي براي تشخيص سرطان بيضه وجود دارد كه توسط پزشك تجويز مي‌گردد. از روشهاي تشخيصي بسيار خوب سونوگرافي از بيضه‌ها مي‌باشد. براي تشخيص تهاجم سرطان بيضه به ساير قسمتهاي بدن عكسبرداري از ريه و سي‌تي اسكن شكم انجام مي‌گردد.
ممكن است علائم سرطان بيضه در بيماري‌هايي چون عفونت بيضه و مجاري اطراف آن و هيدروسل و تجمع مايع در بيضه و سل بيضه ديده شود.
بنابراين با مشاهده علائم اوليه (تورم بيضه و احساس سنگيني) يا علائم ثانويه (درد استخوانها و كمردرد و سرفه و …) بايد فوراً نگران شد اما مراجعه فوري به پزشك ضروري است. با آگاهي از اين علائم و مراجعه سريع به پزشك و درمان به موقع سرطان بيضه از انتشار آن و نهايتاً مرگ بيمار جلوگيري مي‌شود.

۲- سرطان پروستات:
شايعترين سرطان در آقايان سرطان پروستات مي‌باشد. البته سابق بر اين سرطان ريه و روده بزرگ از شيوع بيشتري برخوردار بودند. ولي امروزه سرطان پروستات شايعتر است. اگرچه در موارد زيادي اين سرطان باعث بروز علائم باليني در فرد مبتلا مي‌گردد ولي در بعضي از موارد ممكن است ايجاد نگردد.
سرطان پروستات به ندرت در سنين كمتر از ۴۰ سالگي بروز مي‌كند. هرچه از ۴۰ به طرف ۷۰ سال برويم شيوع اين سرطان بيشتر شده در ۷۰ تا ۸۰ سالگي به حداكثر شيوع خود مي‌رسد.
شيوع اين سرطان زياد است. ۳۰% از افراد ۵۰ ساله دچار اين سرطان هستند و در سن ۷۵ سالگي ۷۵% مردان مبتلا مي‌باشند.
(اين دو آمار به دنبال كالبد شكافي به دست آمده است)

علت ايجاد سرطان پروستات:
عوامل مؤثر در ايجاد سرطان پروستات ۴ دسته‌اند:
۱- وراثت: اين سرطان در خويشاوندان فرد مبتلا با احتمال بيشتري بروز مي‌كند.
۲- تغذيه و عوامل محيطي: هنوز اثبات نشده است.
۳- عوامل هورموني: هورمون جنسي مردانه باعث تسهيل بروز سرطان پروستات مي‌گردد. هرچه غده پروستات بيشتر توسط هورمون جنسي تحريك شود احتمال بروز سرطان پروستات بيشتر مي‌گردد.
۴- عوامل عفوني: اثر اين عوامل اثبات نشده است.

عوامل باليني:
ممكن است بدون علامت باشد و در جريان معاينه معمولي بيمار يا به دليل بيماري ديگر تشخيص داده نشود. اين مسئله اهميت معاينه پروستات در جريان معاينه عادي بيماران را مشخص مي‌كند.
علائم معمول سرطان پروستات شامل علائم انسداد ادراري ناشي از فشار بر روي گردن مثانه، احتباس حاد ادرار (عدم توانايي دفع ادرار)، وجود خون در ادرار و عدم توانايي در نگاه داشتن ادرار مي‌باشد.

پس از انتشار سرطان به استخوانها و ستون مهره‌ها علائمي به صورت درد استخوانها، علائم عصبي ناشي از فشار بر روي طناب نخاعي و شكستگي مهره‌ها بروز مي‌كند.
تشخيص با معاينه پروستات توسط پزشك صورت مي‌گيرد. با توجه به مطالبي كه به آنها اشاره شد احتمال اين كه افراد بدون آنكه علا.تي داشته باشند مبتلا به سرطان پروستات باشند وجود دارد
بنابراين عاقلانه است كه برنامه‌اي تنظيم شود تا به طور مرتب و منظم و در فواصل زماني مشخصي، آقايان از نظر سرطان پروستات مورد بررسي قرار گيرند كه از سه روش: آزمايش p.s.a و معاينه پروستات و سونوگرافي از غده پروستات ميـوان استفاده كرد.
لازم است بعد از ۳۵ سالگي اقدامات تشخيصي براي مردان شروع شود پس از تشخيص درمان جراحي، راديوتراپي، هورموني ممكن است صورت بگيرد.

۳- سرطان پستان در زنان:
شايعترين سرطان در خانمها سرطان پستان است. شايعترين علت مرگ در خانمهاي ۴۰ تا ۴۴ ساله سرطان پستان مي‌باشد. با افزايش سن خانمها، احتمال ابتلا به سرطان پستان افزايش مي‌يابد.
خانمهايي كه مادران يا خواهرانشان دچار سرطان پستان باشند، شانس بيشتري براي ابتلاء به اين سرطان را دارند و اگر اين بستگان قبل از زمان يائسگي دچار سرطان شده باشند يا سرطان آنها در هر دو طرف باشد و يا در چند نفر از بستگان نزديك فرد، سرطان رخ داده باشد، شانس بيشتري براي ابتلاء به سرطان پستان دارند.
خانمهايي كه هرگز صاحب فرزند نشده‌اند و يا اولين زايمان آنها بعد از سن ۳۵ سالگي باشد، شانس بيشتري براي ابتلاء به سرطان پستان دارند بعلاوه هرچند اولين عادت ماهانه در سن پايين‌تري شروع شود (كمتر از ۱۲ سال) و يائسگي ديرتر بروز كند (بعد از ۵۰ سالگي) شانس گرفتاري به سرطان پستان نيز افزايش مي‌يابد.
خانمهايي كه دچار سرطان رحم شده باشند، شانس بيشتري براي درگيري با سرطان پستان دارند. عوامل محيطي و جغرافيايي و مصرف الكل نيز در بروز اين نوع سرطان مؤثرند.
دورة رشد اين سرطان طولاني است و تمايل زيادي به دست‌اندازي و انتشار به ساير اعضاء دارد. به خاطر اين مسائل برنامه‌هاي مختلفي جهت رديابي سرطان در سطح جمعيت پيشنهاد شده است تا در مرحلة اوليه رشد سرطان و پيش از اينكه انتشار پيدا كند تشخيص داده شود.

علائم باليني:
در اكثريت موارد بيمار به خاطر اينكه متوجة يك تودة بدون درد در پستان خود شده است مراجعه مي‌كند. گاهي از اوقات اين توده دردناك است. ترشح از پستان، فرو رفتن نوك پستان، سفت شدن و قرمز شدن پستان نيز گاهي ديده مي‌شود. قسمت بالا و خارجي پستان و نوك پستان بيشتر دچار سراطن مي‌شوند. غدد لنفاوي زيربغل نيز گاهي متورم مي‌شوند.

علائمي كه نشانة پيشرفت سرطان پستان هستند و از وخامت بيماري حكايت مي‌كنند موارد زير مي‌باشند: دانه دانه شدن پستان، زخم شدن پوست پستان و وجود يك تودة بزرگ و سفت در پستان كه از داخل به ديوارة قفسه سينه چسبندگي داشته باشد غددلنفاوي، زير بغل، كبد و ريه از نواحي هستند كه سرطان پستان به آنها انتشار مي‌يابد.
به خاطر شيوع نسبتاً زياد اين سرطان و تمايل آن به انتشار، برنامه‌هاي مختلفي جهت رديابي و تشخيص زودرس آن پيشنهاد شده است. اين برنامه‌ها شامل سه قسمت مي‌باشند:
۱- معاينه پستان توسط خود فرد: (هر ماه يكبار بعد از ۲۰ سالگي) با مشاهدة كوچكترين تغييري در وضعيت پستان بايد به پزشك مراجعه نمايد.
۲- معاينه توسط پزشك: بين ۲۰ تا ۴۰ سالگي هر ۲ الي ۳ سال يكبار توسط پزشك معاينه مي‌شوند. بعد از ۴۰ سالگي سالي يكبار اينكار انجام شود.
۳- راديوگرافي پستان: از ۳۵ سالگي تا ۴۰ سالگي بايد يك بار راديوگرافي پستان انجام شود.
پس از تشخيص درمان با جراحي، راديوتراپي، و هورمون درماني انجام مي‌شود.

۴- سرطان گردن رحم:
پنجاه سال پيش سرطان گردن رحم شايعترين علت مرگ در خانمهاي آمريكايي به علت سرطان بود ولي از سال ۱۹۴۰ به بعد ميزان مرگ و مير ناشي از اين سرطان بيش از ۵۰ درصد كاهش يافته است. با اين وجود هنوز ميزان مرگ و مير ناشي از سرطان گردن رحم سالانه موجب مرگ عدة زيادي مي‌گردد.
احتمال بروز اين سرطان در خانمهايي كه ازدواج كرده‌اند بيشتر از خانمهاي مجرد است.

هرچه تماس جنسي و مقاربت بيشتر انجام شود و به علاوه هرچه اولين مقاربت در سن پايين‌تري انجام شود احتمال بروز اين سرطان بيشتر مي‌شود.

بيماريهاي مقاربتي نيز در سرطان گردن رحم نقش دارند. در هر صورت نقش و اهميت رعايت بهداشت در پيشگيري از بروز اين سرطان مطرح مي‌باشد. براي اينكه بافت طبيعي گردن رحم به يك بافت سرطاني تبديل شود، بايد مراحل خاصي را طي كند. اين مراحل كه به تدريج و با گذشت زمان پيشرفت مي‌كنند به ترتيب عبارتند از:
۱- بافت طبيعي
۲- بهم‌ريختگي
۳- سرطان محدود به بافت سطحي
۴- سرطان مهاجم

در موارد زيادي (نزديك به ۵۰ درصد موارد) بافتي كه در مرحلة بهم‌ريختگي است خود به خود به قسمت بافت طبيعي بر مي‌گردد. ولي وقتي به مرحلة سرطان محدود به بافت رسيد، داراي اهميت زيادي مي‌شود. زيرا اين مرحله مقدمة مرحلة سرطان مهاجم است. هرگونه اقدامي كه بتوان براي تشخيص اين مرحله انجام داد ارزش و اهميت بي‌اندازه‌اي دارد و همچنين هر اقدامي كه براي متوقف نمودن سير سرطاني در مرحلة محدود به بافت يا زودتر بتوان انجام داد موجب نجات جان بيمار خواهد شد.
روش بسيار خوب و مؤثري كه براي تشخيص وضعيت گردن رحم وجود دارد، نمونه‌برداري سطحي از گردن رحم مي‌باشد كه به آن آزمايش پاپ اسمير مي‌گويند.
هر خانمي پس از ازدواج بايد سالانه يكبار آزمايش پاپ انجام دهد. اگرچند سال پشت سرهم آزمايش طبيعي بود و مشكلي در معاينه توسط پزشك متخصص زنان ديده نشد، مي‌توان پاپ اسمير را هر دوسال يا سه سال يكبار انجام داد. اگر جواب پاپ اسمير مثبت بود نمونه‌برداري از بافت رحم انجام مي‌شود. پس از تشخيص مرحلة سرطان محدود به بافت سطحي بايد آن را سريعاً درمان نمود كه روشهاي مختلفي براي درمان آن وجود دارد. مرحلة بعد از سرطان محدود به بافت، مرحلة سرطان مهاجم است.

علائم باليني:
تا مرحلة سرطان محدود به بافت، هيچ علامتي در بيمار وجود ندارد و ظاهراً سالم است. در مرحلة سرطان مهاجم نيز ممكن است هنوز هيچ علامتي نداشته باشد و يا اينكه علائم خفيفي از خود نشان دهد.
خونريزي ماهانه نامنظم، خونريزي پس از نزديكي، و يا ترشح بدبو و خونآلود از علائم بيماري است. به تدريج كه سرطان پيشرفت مي‌كند، ترشحات خوني بيمار بيشتر شده و بيمار هر روز از خونريزي شكايت مي‌كند. با پيشرفت بيشتر سرطان، بيمار از درد نيز شاكي مي‌شود. كمر درد به پشت، ران و زانو انتشار مي‌يابد. در بعضي موارد ممكن است بيمار هيچگونه ترشحي نداشته و فقط از درد شاكي باشد.

روشهاي درمان كلاً عبارتند از:
جراحي، درمان با اشعه و شيمي درماني.