تحقيقات نشان داده است چاقي دختران در اوايل نوجواني هم مي‌تواند خطر ابتلاي زنان به سرطان تخمدان را افزايش دهد



‌دكتر مهشيد چايچي
معمولا يك خانم چاق از اين ناراحت است كه به نظر ديگران زيبا نيست، يا اينكه نمي‌تواند مانند كساني كه خوش‌اندام هستند، لباس‌هاي متنوع و زيبا بپوشد. شايد هم ناراحتي‌اش از اين باشد كه نمي‌تواند مانند بقيه فعاليت داشته باشد و ورزش كند و اگر خيلي نگران سلامتش باشد احتمالا شنيده كه چاقي در بروز سكته قلبي و ديابت نوع دوم هم نقش دارد و مي‌ترسد كه او هم به اين بيماري‌ها دچار شود. اما مطمئنا هيچ‌كدام از زنان چاق تا به امروز نگران ابتلا به سرطان تخمدان نبوده‌اند.
چاقي در اوايل نوجواني و پس از آن مي‌تواند خطر ابتلاي زنان به سرطان تخمدان را افزايش دهد؛ به‌خصوص اگر اين زن چاق هيچ‌گاه حامله نشده باشد. دكتر <ژوليا گرير> و همكارانش در دانشگاه پزشكي پترزبورگ گزارشي در مجله <سرطان> به چاپ رسانده و در آن بيان كرده‌اند زناني كه در سن 18 سالگي چاق بوده‌اند، بيش از كساني كه در اين سن لاغر بوده‌اند، به سرطان تخمدان مبتلا مي‌شوند. اين ارتباط به اين معناست كه بروز سرطان تخمدان در زنان چاق بدون فرزند، بيشتر و قوي‌تر است. در واقع خانم‌هاي چاق بدون فرزند، 2/5 برابر بيشتر مبتلا به سرطان تخمدان مي‌شوند. رابطه وزن زياد و سرطان تخمدان از نظر زيست‌‌شناسي هم قابل قبول است زيرا چاقي مي‌تواند سطح استروژن و آندروژن را در انسان بالا ببرد كه آنها هم به نوبه خود مي‌توانند در رشد تومور تخمدان موثر باشند. جالب اينجاست كه حاملگي و شيردهي خانم‌هاي چاق را از سرطان محافظت مي‌كند، يعني به‌دليل كاهش تخمك‌گذاري و كم‌تر قرار گرفتن در معرض هورمون استروژن در طول زندگي، خانم‌هاي حامله و شيرده، كمتر مبتلا به سرطان تخمدان مي‌شوند. در حالي كه تخمك‌گذاري متوالي و استروژن زياد، مي‌تواند موجب ايجاد التهاب مزمن در تخمدان‌ها و در پي آن تخريب سلول‌ها و ايجاد سرطان شود. انجمن سرطان آمريكا، چنين تخمين زده كه حداقل يك سوم مرگ و مير سالانه در اثر سرطان در آمريكا به‌دليل چاقي و اضافه وزن است. از آنجايي كه چاقي يكي از مسائل شايع به‌ويژه در خانم‌هاست، بهتر است هر چه زودتر فكري براي رسيدن به وزن مناسب بكنيد. البته لاغر شدن مانع از اين نيست كه راجع به سرطان تخمدان ، علايم، درمان و پيشگيري از آن اطلاعاتي كسب كنيد. اين سرطان هم مانند بسياري از سرطان‌ها هر چه زودتر تشخيص داده شود، بهتر به درمان جواب مي‌دهد و آگاهي از بيماري و علايم آن،‌ راهي است براي تشخيص زودرس.

سلول‌هاي ياغي
زنان داراي دو تخمدان هستند كه هر كدام در يك طرف رحم قرار دارد. هر تخمدان به اندازه يك بادام است و علاوه بر هورمون‌هاي جنسي زنانه، تخمك (سلول جنسي ماده) نيز توليد مي‌كند. اين عضو وقتي سرطاني مي‌شود كه سلول‌هاي آن به‌طور غيرطبيعي و خارج از كنترل رشد كنند و توموري در يك يا هر دو تخمدان ايجاد كنند. سرطان تخمدان پنجمين سرطان شايع در زنان است كه اگر سريع و در مراحل اوليه كشف شود، شانس زنده ماندن بيمار بيشتر مي‌شود. اما به‌دليل سختي تشخيص در مراحل اوليه فقط حدود 29 درصد سرطان‌هاي تخمدان قبل از انتشار تومور به اندام‌هاي ديگر شناسايي مي‌شود و در اغلب مواقع بيماري در هنگام تشخيص، پيشرفت زيادي كرده است. تا چندي پيش پزشكان بر اين باور بودند كه سرطان تخمدان در مراحل ابتدايي به ندرت علايمي از خود بروز مي‌دهد، اما شواهد اخير نشان مي‌دهد در اغلب زنان قبل از انتشار بيماري، نشانه‌هايي وجود دارد كه آگاه بودن از آنها مي‌تواند به تشخيص زودرس كمك كند.

وقتي سرطان در‌مي‌زند
سرطان تخمدان مي‌تواند در مراحل اوليه خود علايم بيماري‌هاي ديگري مثل اختلا‌لا‌ت گوارشي را تقليد كند. اگر احساس فشار، نفخ و پري شكم داشتيد، حتي بعد از اينكه غذاي سبك خورده‌‌ايد، يا اگر تهوع و احساس پيچيدن گاز در شكم و رودل داشتيدو يا تغييراتي در نحوه دفع مدفوع (اسهال و يبوست) داشتيد و يا دچار بي‌اشتهايي و ناراحتي و درد لگن شديد؛ به علايم خود بي‌توجه نباشيد. اين علايم مي‌توانند نشان‌دهنده سرطان تخمدان در مراحل اوليه باشند. البته برخلاف مشكلات گوارشي كه در آن علايم كم و زياد شده يا مي‌آيند و مي‌روند؛ در اين بيماري علايم ثابت بوده و به تدريج بدتر مي‌شوند. علايم ديگري نيز در مراحل اوليه سرطان تخمدان ديده مي‌شود از جمله: احساس فوريت در تخليه ادرار و تكرر ادرار، افزايش يا كاهش توجيه‌‌ناپذير وزن، درد در زمان مقاربت با همسر، احساس مداوم فقدان انرژي، كمردرد و خونريزي غيرطبيعي از مهبل.
اگر دچار علايم فوق‌ شديد به پزشك مراجعه كرده و در صورت عدم بهبودي، پس از استفاده از داروها مجددا به پزشك مراجعه كنيد تا در صورت تشخيص اشتباه، سرطان تخمدان‌ شما در مراجعه و پي‌گيري‌هاي بعدي كشف شود. علت سرطان تخمدان هنوز كاملا شناخته نشده است اما بعضي محققان بر اين باورند كه به عملكرد ترميم بافتي ماهانه، كه به‌دنبال آزاد شدن تخمك از پوست نازك فوليكول تخمداني روي مي‌دهد، مربوط است. مثلا يك اشتباه ژنتيكي مي‌تواند باعث شكل‌گيري و تقسيم سلول‌هاي جديد در قسمت پاره شده تخمدان در جريان تخمك ‌گذاري شود. محققان ديگر معتقدند افزايش سطح هورمون‌ها قبل و هنگام تخمك‌گذاري مي‌تواند باعث تحريك و رشد سلول‌هاي غيرطبيعي شود.

سرطان تخمدان، انواع واقسام
سه نوع تومور تخمدان وجود دارد كه بسته به محل شكل‌گيري آن مشخص مي‌شود.
ظ تومورهاي مخاطي (اپي‌تليال:) حدود 90‌درصد سرطان‌هاي تخمدان در اين ناحيه (يعني پوشش نازكي كه تخمدان را در برمي‌گيرد) رخ مي‌دهد. اين نوع سرطان بيشتر در زنان يائسه ايجاد مي‌شود.
ظ تومورهاي زايا: معمولا در زنان جوان‌تر روي مي‌دهد و در سلول‌هاي زاياي تخمك ايجاد مي‌شود.
ظ تومورهاي استرومال: در بافت توليدكننده هورمون‌هاي استروژن و پروژسترون ايجاد مي‌شود.

ردپاي ژنتيك
بعضي عوامل مي‌توانند زنان را مستعد ابتلا به سرطان تخمدان كنند. البته دارا بودن اين عوامل دليل قاطعي براي ابتلا‌ به سرطان تخمدان نيست بلكه تنها مي‌تواند احتمال آن را بيشتر كند. مهم‌ترين عامل خطرآفرين، دارا بودن يكي از ژن‌هاي جهش يافته )brca1( و )brca2( است. اين ژن‌ها ابتدا در خانواده‌هايي با سرطان پستان متعدد شناخته شده‌اند و به همين دليل با نام <سرطان پستان> شناخته شده‌اند اما اين ژن‌ها عامل 5 تا 10 درصد از سرطان‌هاي تخمدان هم هستند. علاوه بر اين، خانواده‌هايي كه داراي نشانگان ارثي غيرپوليپي كولوركتال باشند نيز مستعد سرطان‌هاي ديواره رحم (اندومتر)، كولون، تخمدان، معده و روده باريك هستند. البته بر اساس تحقيقات، ارتباط سرطان تخمدان با ژن‌هاي جهش يافته بيش از ارتباط آن با نشانگان فوق است. وجود سابقه خانوادگي سرطان تخمدان حتي بدون وجود تغيير ژنتيكي شناخته شده نيز مي‌تواند عامل خطرآفرين باشد. اگر عضوي از خانواده درجه يك شما (مادر، خواهر يا دختر شما) دچار سرطان تخمدان باشد، خطر ابتلاي شما به اين بيماري در طول زندگي 5 درصد است. سرطان تخمدان معمولا بعد از يائسگي ايجاد مي‌شود (حدودا بعد از 50 سالگي) و در اواخر 70 سالگي اين خطر بيشتر مي‌شود. هرچند ممكن است در زنان جوان‌تر هم اين مشكل ديده شود.

بارداري شفابخش
اگر حداقل يك‌‌بار در عمرتان حامله شده‌باشيد،‌ به عبارتي شانس آورده‌ايد چون به‌نظر مي‌رسد حاملگي و شيردهي نيز احتمال ابتلا به سرطان تخمدان را كاهش مي‌دهند. قرص‌هاي خوراكي ضدبارداري هم با اثري مشابه مي‌توانند شما را در برابر اين بيماري حفظ كنند. اما اگر دچار نازايي هستيد حتي اگر داروي باروري استفاده نكرده باشيد، بايد مراقب باشيد چون تحقيقات نشان داده كه نازايي مي‌تواند احتمال ابتلا به اين بيماري را زياد كند. البته در زناني كه نازايي، علت ناشناخته دارند و يا زناني كه هيچگاه حامله نشد‌ه‌اند، اين احتمال بيشتر است. تشكيل كيست تخمدان يكي از مراحل طبيعي تخمك‌گذاري در دوران پيش از يائسگي است اما كيست‌هايي كه بعد از يائسگي ايجاد مي‌شوند بيشتر احتمال سرطاني شدن دارند و با افزايش سن و اندازه رشد كيست، اين احتمال نيز بيشتر مي‌شود.
تحقيقات درباره <هورمون‌ درماني جايگزين> در يائسگي، نتايج متناقضي را نشان مي‌دهند. بعضي از اين مطالعات افزايش جزيي ابتلا به سرطان تخمدان بعد از مصرف داروها را نشان مي‌دهند. بنابراين براي استفاده از هورمون‌ در يائسگي حتما با پزشكتان مشورت كنيد.
متاسفانه شايع‌ترين مرحله‌اي كه سرطان تخمدان تشخيص داده مي‌شود، مرحله‌اي است كه تومور به لگن، (رحم و لوله‌ها) پرده شكمي (صفاق) يا غدد لنفي شكم نيز رسيده است.
اما اگر در مرحله‌اي كه فقط تخمدان‌ها درگير شده‌اند تشخيص داده شود، درمان بسيار موثرتر است. درمان اين بيماري با توجه به نوع و مرحله سرطان انجام مي‌شود و مي‌تواند شامل جراحي، شيمي‌درماني و تركيب آنها باشد.

از پيشگيري تا درمان
اول از همه بايد مراقب وزن خود باشيد. همان‌طور كه گفته شد چاقي به‌خصوص در زنان بدون فرزند مي‌تواند آنها را مستعد ابتلا به اين سرطان كند. براي داشتن وزن مناسب، خوب و به‌اندازه بخوريد و ورزش كنيد. همچنين لازم است استرس‌ها و فشارهاي رواني را در زندگي خود كنترل كنيد. بر اساس تحقيقات، مصرف قرص‌هاي ضدبارداري به مدت 3 سال مي‌تواند 30 تا 50 درصد خطر سرطان تخمدان را كاهش دهد. داشتن حداقل يك فرزند و شيردهي به مدت يك سال يا بيشتر هم ممكن است خطر اين بيماري را كم كند.
مطالعات نشان داده كه بستن لوله‌هاي رحمي و برداشتن رحم با جراحي (هيستركتومي) نيز بر كاهش سرطان تخمدان موثر است. گاهي پزشكان براي كساني كه استعداد ژنتيكي و سابقه خانوادگي دارند، برداشت تخمدان‌ها را براي پيشگيري از سرطاني شدن آنها پيشنهاد مي‌كند.
البته اين كار علا‌وه بر عوارض جانبي، به دليل ايجاد يائسگي زودرس و اثر بر كيفيت زندگي اغلب توصيه نمي‌شود. اگر چاق هستيد، بچه نداريد، در خانواده شما سرطان تخمدان وجود داشته، سن بالاي 50 سال داريد و يائسه هستيد، براي پيشگيري از ابتلا به سرطان تخمدان و تشخيص زودرس آن حداقل سالي دوبار به پزشك مراجعه كنيد تا با معاينات و آزمايش‌هاي لازم، قبل از آنكه دير شود، بيماري شما تشخيص داده شود