چهار عامل در نحوه رفتار رانندگان اهمیت زیادی دارد که عبارتند از: شدت زلزله (میزان آسیب ها)، زمان وقوع زلزله، سطح فرهنگ و پایبندی به مقررات و میزان اعمال مقررات.

زلزله هر قدر شدیدتر باشد میزان آسیب ها بیشتر و گسترده تر می شود و در نتیجه وضعیت بحرانی تری در پیش خواهد بود، هراس بیشتری در رانندگان ایجاد شده و رفتار غیرمنطقی بیشتری را شاهد خواهیم بود. انسداد مسیرها گسترده تر و رانندگان تعجیل بیشتری برای اطلاع از وضعیت خانواده و کمک رسانی به آنها دارند.

زمان وقوع زلزله نیز در رفتار رانندگان دارای اهمیت است. بروز زلزله در شب نسبت به روز دیرتر احساس می شود اما در شدت های بالا، وقوع زلزله در شب هنگام، هراس بیشتری را ایجاد خواهد کرد.در طول شب اعمال مقررات(شرایط مشابه از نظر حجم ترافیکی) سخت تر خواهد بود و بی نظمی بیشتری مشاهده می شود.

مهم ترین عامل در بغرنج شدن قضیه و اهمیت یافتن مساله، وقوع زلزله در ساعاتی است که شبکه در زمان اوج بهره برداری است. این زمان اوج معمولا در ساعات اولیه صبح (برای مثال ۷ تا ۹ صبح) و در عصرها هنگام برگشت از کارها (برای مثال ساعت ۵ تا ۷ بعد از ظهر) است.

به هر حال در ساعات اوج، مسیرهای شهری با حداکثر ظرفیت خود در سطوح سرویس e (حجم ترافیک بالا) کار می کنند. این سطح سرویس ناپایدار بوده و به سرعت با بروز موانع کوچک در مسیر، تبدیل به سطح سرویس f می شود. زلزله در ساعت اوج می تواند اکثر مسیرهایی که با ظرفیت نزدیک با ظرفیت خود حرکت می کنند را دچار مشکلات زیادی کند.در جوامعی که تمایل زیادی به گریز از قوانین و مقررات وجود داشته و رانندگان خود را ملزم به رعایت حقوق دیگران نمی دانند، مشکلات ایجاد شده توسط وسایل نقلیه ای که هنگام بروز زلزله در سطح شبکه قراردارند، بسیار خواهد بود. کشورهای جهان سوم دارای ضعف های عمده ای در این زمینه هستند. در آنها با وجود یک راهبندان کوچک در وضعیت های عادی، افراد سعی می کنند به هر صورت خود را از راهبندان خارج کنند که راحت ترین صورت آن استفاده از مسیر مقابل است. این مساله بخصوص با افزایش زمان تاخیر وارده بر افراد شدت یافته و میزان پایبندی به مقررات کاهش می یابد.

مطمئنا در هنگام زلزله و با وقوع راهبندان های گسترده بویژه در ساعات اوج، امکان استفاده از سطح شبکه برای وسایل امدادی کاهش خواهد یافت.

برای حل این مشکلات و مواجهه با آنها می توان این کارها را انجام داد.

● آموزش و اطلاع رسانی

آموزش همگانی و اطلاع رسانی می تواند در تعدیل رفتارهای افراد بعد از بروز زلزله کمک کند و در تصمیم گیری صحیح آنها نقش موثری داشته باشند. آموزش ها باید گسترده بوده و جدای از نیروهای امدادی و انتظامی برای افراد عادی با سطوح مختلف تحصیلی نیز اجرا شود.

● تخلیه و بازگشایی مسیر

ساعات اولیه بعد از زلزله می تواند نقش مهمی را در زندگی افراد حادثه دیده داشته باشد و در این راستا نیاز به تخلیه سطح راه ها از وسایل نقلیه عبوری است.

برای تخلیه این وسایل نقلیه مشکلاتی مانند خروجی های محدود در طول آزادراه ها، بسته شدن یک مسیر در اثر تخریب پل و عدم امکان عبور از تقاطع و بسته شدن مسیرهای کنارگذر، بسته بودن بعضی دسترسی ها به آزادراه ها و شریانی ها، وجود وسایل نقلیه متراکم در پشت سر موانع، عدم امکان عبور از صف ترافیکی و رسیدن به موانع و رفع آنها وجود دارد.

● مقاوم سازی ساختمان های محل استقرار

از آنجایی که حضور این نیروها و ارائه خدمات در لحظات اولیه بحران زلزله اهمیت خاصی دارد باید ساختمان های محل استقرار نیروهای انتظامی ـ امنیتی و امدادی به ویژه بیمارستان ها و مراکز درمانی با مقاومت بالایی طراحی شوند تا در صورت بروز زلزله بتوانند پایدار بوده و خدمات خود را ارائه دهند.

● داشتن طرح و برنامه و پیش بینی های لازم برای مدیریت بحران

برای مقابله با زلزله بخصوص در کلانشهرهایی که در معرض زلزله هایی با شدت بالا هستند، موارد مهمی را باید درنظر گرفت. در رابطه با نیروهای پلیس راهنمایی و رانندگی و امدادی می توان به مواردی چون پیش بینی نحوه فراخوانی ، نحوه سازماندهی مجدد، نحوه جایگزینی افراد آسیب دیده یا دور از دسترس محل ها و موقعیت هایی که باید تحت پوشش قرار گیرند، اشاره کرد. در زلزله کوبه ژاپن، زلزله در ساعات اولیه صبح اتفاق افتاد. بعد از مدت کوتاهی وزارتخانه های مربوطه در جریان قرار گرفتند و بالگرد برای برآورد آسیب ها و زیان ها بر فراز شهر به پرواز درآمد.



علیرضا اسماعیلی
استادیار دانشگاه علوم انتظامی
روزنامه جام جم