صدایش کمی ترسناک است، زوزه اش با تکان های در و دیوار عجین می شود انگار کسی در گوشمان نعره می کشد، اما این صدا را نمی شنویم چون یک لحظه تکان زمین زیر پایمان هوش وحواس را از ما می برد، نفس مان بند می آید، ضربان قلبمان تندتر می زند، شاید اگر بیش از چند ثانیه طول بکشد بی اختیار از ته دل فریاد بزنیم و جمله نامفهومی بگوییم، در این موقعیت و در میانه اصوات و طنین قژقژ در و دیوارها یک واژه همه مارا سراسیمه می کند: «زلزله».

کمتر کسی است که تکان های زلزله را تجربه نکرده یا از هیاهوی آن به هراس نیفتاده باشد. خاصیت زلزله ترس و فرار است. زلزله ای که گفته می شود باید هرچند سال بیاید تا انرژی زمین تخلیه شود. بعضی ها ایجاد هراس در مردم را باطرح مساله زلزله نکوهش می کنند برخی دیگر سال ها و سال هاست که از زلزله می گویند بدون این که به حال ساختمان سست و باسمه ای که من و شما در آن روز را شب می کنیم فکری بکنند. زلزله واقعیتی است که این روزها همه مخالف سکوت در برابر آن هستند. تکان های غیرمترقبه زمین چه چند ثانیه طول بکشد و فراموش شود و چه به دقیقه ای بکشد و آوار برسرها خراب کند واقعیتی است که فقیر وغنی نمی شناسد.

در کشوری که هنوز بی رمق ترین تکان های زمین آدم ها را یا می کشد یا زخمی می کند و ساختمان ها در روستا ها و شهر ها با نسیم زلزله آوار می شود، شاید دانستن برخی نکات و استفاده از تجربه سایر کشورها میزان تلفات را کاهش دهد. این تجربه ها گاه وبیگاه از راه ایمیل و خبر در رسانه ها و حتی پیامک تلفن همراه به ما هشدار می دهد که اتفاقی در راه است و باید خودمان را آماده کنیم.

● زلزله در شهرهای بزرگ را جدی بگیریم

بسیاری از ساختمان های مسکونی، تجاری و اداری در تهران و شهرهای بزرگ کشور بساز بفروش هستند؛ یعنی ابتدایی ترین اصول در مقاوم سازی آنها رعایت نشده است، کاشناسان زلزله توصیه می کنند اگر قصد خرید منزل یا شرکت را دارید، از تهیه مسکن روی مرزگسل ها خودداری کنید.

۲ تا بطری نوشابه خانواده خالی را از آب پر کنید و داخل ماشین بگذارید. حواستان باشد که همیشه آن را پر نگه دارید و ۲ بطری دیگر هم پر آب کنید و در مکانی امن در خانه قرار دهید. من فکر می کنم کابینت های آشپزخانه جای بدی نباشد. یک ساک کوچک تهیه کنید. چند تا کنسرو تن ماهی، کمپوت، کمی خشکبار، قند و آب نبات، بیسکویت و یک رادیوی کوچک، سوت و یک چراغ قوه داخل آن بگذارید.

پیچ گوشتی، شمع، چاقو، آچار از وسایل مورد نیاز است که باید داخل کیف قرار دهید. لوازم کمک های اولیه مانند قیچی کوچک، باند استریل، چسب، قرص و پماد آنتی بیوتیک، پماد سوختگی، استامینوفن، قرص اسهال، الکل و داروی مسکن و قطره استریل چشمی از جمله این لوازم است. اگر از سوییچ ماشین تان ۲ تا دارید یکی را داخل ساک قرار دهید. اگر ندارید بروید یکی تهیه کنید بعد آن را داخل این ساک قرار دهید. یک بسته دستمال کاغذی رولی را فراموش نکنید. چند متر طناب، (حوله کوچک و صابون و مسواک و خمیر دندان برای روزهای آینده)، مقداری پول و طلا و کفش راحت و سبک و محکم، مدارک ضروری مثل شناسنامه و... یک یا ۲ قطعه خیلی کوچک از یادگاری که خیلی برایتان ارزش دارد، را نیز در ساک قرار دهید.

داخل اتاق خواب را از لوستر و تابلو و آکواریوم و آینه و هرچه وسایل این طوری است خالی کنید. تنها یک تخت برای اتاق خواب کافی است و احیانا یک میز آرایش بدون آینه. همین لوازم را از اتاق خواب بچه بردارید. در مورد اتاق خواب بچه ها بیشتر دقت کنید.

● در لحظه زلزله چه کنیم؟

۶۰ درصد زلزله ها در شب روی می دهد، اگر هنگام زلزله خواب بودید و ناگهان متوجه لرزش زمین شدید، ابتدا ساکن بمانید، مدت زلزله بین ۳۰ ثانیه تا یک دقیقه است. سرتان را حفظ کنید. اگر زلزله بیش از چند ثانیه طول کشید،با چند گام خود را به نزدیک ترین محل امن برسانید.از گذاشتن لیوان و پارچ آب کنار تختخواب خودداری کنید.

داگ کوپ، رئیس گروه نجات و مدیر تیم آمریکایی نجات بین المللی(ARTI) در مقاله ای از تجربیات چند ده ساله خود در نجات افراد مختلف در دنیا از زیر آوار زلزله می گوید،او با یادآوری زلزله شهر مکزیکوسیتی در سال ۱۹۸۵ از ارائه طرحی می گوید که می تواند تلفات زلزله را کاهش دهد و آن مثلث حیات (Triangle of life) است او از خاطرات خود در آن روز می گوید: « اولین ساختمانی که به داخل آن خزیدم، مدرسه ای در شهر مکزیکوسیتی و درجریان زلزله سال ۱۹۸۵ بود. همه بچه ها در زیر میزهایشان بودند و همگی استخوان هایشان در هم کوبیده شده بود. آنها می توانستند زنده بمانند اگر در کنار میزهایشان و در راهروی بین میزها دراز می کشیدند. کاری که انجام داده بودند غیرمعقول و غیرضروری بود و در تعجب بودم که چرا آنها در راهروها نبودند. من آن موقع نمی دانستم که به آنها گفته شده بود که خود را زیر چیزی پنهان سازند.

بسادگی می توان دریافت، هنگامی که ساختمان ها تخریب می شوند وزن سقف که روی اشیا و مبلمان فرود می آید، آنها را درهم می کوبد و فضای خالی ای را در کنار آنها ایجاد می نماید؛ این فضا همان چیزی است که من به آن مثلث حیات (Triangle Of Life ) می گویم. هر اندازه اشیا بزرگ تر و محکم تر باشند کمتر فشرده می شوند و هر اندازه کمتر فشرده شوند فضای خالی که احتمال زنده ماندن افرادی را که به آن پناه می برند بیشتر می شود.»

این امدادگر زلزله که ارائه دهنده مدل مثلث حیات برای کاهش کشته های زلزله است معتقد است که در کنار میز، کمد، تخت، مبل و... با فرود آمدن آوار فضایی خالی ایجاد می شود که بهترین مکان برای جایگیری در هنگام زلزله است. این کارشناس در مقاله ای توصیه می کند: در هنگام بروز زلزله و فرو ریختن ساختمان، هر کسی که به حالت خمیده باشد یا زیر میز و تخت و نیمکت پناه بگیرد، بدون استثنا و همواره محکوم به مرگ است. (درست عکس آنچه در مانورهای زلزله این روزها به دانش آموزان آموزش می دهند.) افرادی که زیر اشیایی نظیر میزها و اتومبیل ها می روند در همانجا له می شوند.

به همان صورتی که بچه ها در رحم مادر قرار می گیرند شما هم باید همین طور به شکل جنینی قرار بگیرید. این غریزه طبیعی ایمنی و اصل بقا است. شما می توانید با همین شیوه در فضای خالی کوچک تری زنده بمانید. پس در زمان بروز زلزله سریع خود را کنار اشیای بزرگ، مانند کاناپه بزرگ یا اجسام محکمی که در مقابل ضربه کمتر فشرده می شوند و فضای خالی در مجاور خود باقی می گذارند، قرار دهید.

اگر زلزله هنگام شب و زمانی که شما در رختخواب خود هستید اتفاق بیفتد کافی است از روی تخت به پایین بغلتید، یک فضای ایمن و مناسب در اطراف تخت وجود دارد.

کوپ توصیه می کند: اگر هنگام وقوع زلزله در حال تماشای تلویزیون هستید و فرار از در یا پنجره برایتان بسادگی امکان پذیر نیست، در وضعیت جنینی در کنار کاناپه یا صندلی بزرگ خم شوید. هر کسی که در زمان وقوع زلزله در زیر در قرار گیرد خطر مرگ را به جان خریده است. زیرا هنگامی که زیر در قرار دارید، چارچوب اطراف در به سمت جلو وعقب می افتد و اگر ستون ها به طرفین آوار شود در این حالت توسط آنها به دو نیم خواهید شد.

هرگز در هنگام وقوع زلزله روی پله ها نروید زیرا پله ها دارای گشتاور فرکانسی متفاوتی هستند و لذا مجزا از تنه اصلی ساختمان نوسان می کنند. به عبارتی پله ها و بقیه ساختمان با همدیگر برخورد می کنند تا این که شکست سازه ای در پله رخ دهد و کسانی که روی پله هستند قبل از این که پله خراب شود توسط گام های پله گرفتار شده و بصورت وحشتناکی قطع عضو خواهند شد. در هنگام زلزله حتی اگر ساختمان فرونریزد باز هم از پله ها دور بمانید زیرا پله ها از مناطقی هستند که احتمال تخریب بیشتری دارند حتی اگر پله ها توسط زلزله فرو نریزد ممکن است در اثر وزن ازدحام زیاد افرادی که فریادکشان از روی آن در حال فرار هستند فرو بریزد. پله ها باید پس از وقوع زلزله هر چند که ساختمان آسیب ندیده باشد از نظر ایمنی مورد آزمایش قرار گیرند.

● بعد از زلزله چه کنیم؟

بسیاری از تلفات بعداز زلزله رخ می دهد، پس کارشناسان ایمنی و امداد پیشنهاد می کنند که برای کاهش این آسیب ها مراقب هر حرکت خود باشید. به هیچ وجه از تخت خارج نشوید تا مطمئن شوید وسیله نشکسته که خرده های شیشه به پایتان نرود. به سرعت فرزند کوچکتان (تا ۱۰ سال) را بغل کنید و به طرف در بروید به همسرتان ماموریت بدهید به طرف ساک و آب برود. اگر فرزندتان بزرگ تر از ۱۰ سال است اجازه بدهید خودش راه برود. احتمالا چارچوب در خانه از شکل خارج شده است. شاید ناچار شدید با کمی زور آن را باز کنید. اگر خواستید با زور شانه آن را باز کنید، دقت کنید که خیلی محکم ضربه نزنید. هیچ کس از آن سمت در خبر ندارد!

شما جلو حرکت کنید. بعد فرزندتان بعد همسرتان. اگر ناچار شدید کودکتان را در بغل بگیرید بهتر است فردی که کودک را در بغل می گیرد از عقب حرکت کند. در حین حرکت بسیار دقت کنید حتما دستان خود را به دیوار (اگر باقی مانده باشد) یا نرده یا به چیزی بگیرید. بسیار احتمال دارد که زیر پایتان ناگهان خالی شود و این دست گرفتن کمک می کند که پرتاب نشوید.

اگر در طبقات بالا زندگی می کنید به آرامی شروع کنید. چراغ قوه را شما در دست بگیرید و هر قدم را حساب شده بردارید و بعد نور را به عقب بیندازید که همسر و فرزندتان بتوانند شما را تعقیب کند. به هیچ وجه ندوید.

اگر بوی گاز شنیدید چراغ قوه را خاموش کنید و سعی کنید در تاریکی راهتان را پیدا کنید. به هیچ عنوان از کبریت یا فندک استفاده نکنید. اگر طی حرکت از کنار واحدهای همسایه صدای ناله یا کمک آنها را شنیدید توجه نکنید. دقت کنید که نجات جان آنها وابسته به نجات خودتان است.

در حیاط آپارتمان بسیار مراقب باشید. دهانه تمام چاه ها حالا دیگر باز شده است، ممکن است با کمی آجر یا سیمان پوشیده شده باشد و شکل کامل یک دام را برای فرو بردن شما تشکیل داده باشد. از کنار دیوار حرکت کنید تا به در برسید و زیاد سرعت نداشته باشید. اگر برایتان امکان دارد همین الان مکان چاه منزلتان را پیدا و آن را شناسایی کنید. حالا که به بیرون رسیدید زمان کمک به همسایه هاست، این فرصت را به کمک سایر همسایه ها از دست ندهید.

در تمام این مراحل به عنوان پدر یا مادر خانواده باید خونسردی تان را حفظ کنید. بسیاری از اطرافیان شما ممکن است با دیدن داد و فریادهایتان دچار آسیب های روحی و روانی شوند. زلزله را به واقعیتی در زندگی تان تبدیل کنید وهمیشه منتظر آن باشید.



کتایون مصری
روزنامه جام جم