درد زایمان نشانه و علامتی دلپذیر برای پایان بارداری و تولد نوزاد است که در نتیجه آمادگی کامل برای مادر شدن است. درد یک حس کاملاً آشنا است و هر کسی آن را با شدت متفاوتی حس می کند. علت اصلی درد زایمان، انقباض رحم برای بیرون راندن جنین است، ولی عوامل مختلفی بر شدت درد زایمان موثر است. عوامل فیزیکی بسیاری مثل سفتی عضلات، مداخلات پزشکی، وضعیت قرارگیری رحم و عوامل عاطفی (ترس از درد، اضطراب، عدم آگاهی، خستگی) همچنین تشنگی و گرسنگی از جمله عوامل قابل ذکر هستند. بنابراین آماده ساختن مادر طی دوران بارداری و آموزش وی می تواند در مهار و کاهش درد حین زایمان تاثیر بسزایی داشته باشد، چرا که ترس و ناآگاهی سبب افزایش درد می شود. هنگامی که زنان با انگیزه بالا، خود را برای زایمان آماده می کنند، درد بسیار کمتر می شود و طول دوره زایمان کاهش پیدا می کند . درد زایمان با روش های متفاوتی کاهش می یابد یا مهار می شود. این روش به دو دسته اصلی تقسیم می شود؛
۱) روش های کاهش درد غیردارویی
۲) روش های دارویی
روش های کاهش درد غیردارویی، امروزه به عنوان روشی بی ضرر و مفید در سراسر جهان کاربرد وسیعی یافته است و اصولاً براساس توانمندسازی مادر و کاهش ترس و اضطراب وی و حمایت همسر و خانواده استوار است و در نتیجه نوزاد نیز از این روش ها بسیار سود می برد.
● روش های کاهش درد غیردارویی
۱) تمرین های کششی، ماساژ، تن آرامی و مهارت های تنفسی؛ مجموعه این مهارت ها، طی دوران بارداری (که ۹ الی ۱۲ جلسه است) به مادر و همراه وی آموزش داده می شود. مادر باردار چگونگی تسلط بر درد زایمان و کاهش ترس و اضطراب را می آموزد و این تکنیک ها را طی زایمان به کمک همراه و عامل زایمان به کار می برد. زنانی که از این شیوه استفاده کرده اند، لحظات تولد نوزاد و روند زایمان را به عنوان بهترین و خوشایندترین پدیده زندگی خود یاد کرده اند.
۲) قرار گرفتن در وضعیت های مختلف هنگام درد؛ در این روش مادر، در اتاق زایمان در وضعیت های دلخواه خود قرار می گیرد و به هیچ عنوان مجبور به خوابیدن و نشستن نمی شود. کاملاً آزاد است تا در هر حالتی که احساس راحتی بیشتر می کند، قرار گیرد، به طوری که حتی می تواند به همراه یا همسر خود تکیه کند، راه برود و از بالش ها یا توپ زایمان استفاده کند.
۳) لمس، ماساژ و انرژی درمانی؛ این روش ها بر نوازش اطمینان بخش و دوستانه قسمت های مختلف بدن یا ماساژ نواحی دست، کمر و باسن توسط همراه استوار است که می تواند تاثیر بسزایی در کاهش درد و ایجاد آرامش برای مادر داشته باشد. مادر احساس تعلق خاطر و وابستگی عاطفی بیشتری به همسر و خانواده خود خواهد داشت، ضمن اینکه دردهای وی به نحو چشمگیری کاهش پیدا می کند.
۴) تحریک الکتریکی اعصاب از راه پوست؛ در این روش یک دستگاه الکتریکی مخصوص که روی کمر نصب می شود با فرستادن امواج هنگام انقباض، موجب کاهش درد می شود.
۵) آروماتراپی؛ روغن های خوشبو مانند عصاره گل سرخ، بابونه، پونه و... که همراه با ماساژ استفاده می شوند آرامش بخش هستند.
۶) موسیقی؛ شنیدن موسیقی یا اصوات مورد علاقه مادر می تواند سبب کاهش درد و اضطراب شود. در این روش مادر می تواند از واکمن مخصوص خود به همراه موزیک مورد علاقه اش استفاده کند. برخی مادران از گوش دادن به صدای اذان یا صوت قرآن لذت می برند.
۷) هیپنوتیزم (خواب مصنوعی)؛ حالتی است که در آن خودآگاهی فرد تغییر پیدا می کند و با تلقین پذیری، درد زایمان کم می شود که البته باید توسط فرد ماهری انجام شود.
۸) بیوفیدبک؛ براساس این روش مادر با آموزش در مورد فیزیولوژی بدن خود و تمرکز بر آن طی زایمان، می تواند به خود کمک کند تا درد کمتری احساس کند که روش بسیار موثری است.
۹) سرما و گرما درمانی؛ استفاده از کیسه آب گرم، حوله، پارچه گرم یا سرمادرمانی همگی در کاهش درد از جمله درد زایمان موثرند.
۱۰) زایمان در آب؛ در این روش مادر طی دردهای زایمانی در وان مخصوص که در اتاق زایمان تعبیه شده است قرار می گیرد و تولد نوزاد با نظارت و سرپرستی ماما در آب انجام می شود.
● روش های دارویی
روش های دارویی با تزریق یا استنشاق داروهای مسکن انجام می شود.
▪ بی حسی نخاعی یا اپیدورال؛ در این روش داروی بی حسی در فضای ستون فقرات و در اطراف یا داخل نخاع تزریق می شود. مادر، درد را احساس نمی کند ولی بیدار و هوشیار است. این روش در اغلب کشورهای جهان طرفداران بسیاری دارد و دارای عوارضی نظیر سردرد، کمردرد و افت فشار خون است. لازمه کاربرد این روش مراقبت دقیق مامایی است.
▪ استنشاق داروی بی دردی یا انتونکس؛ داروی بی دردی استنشاقی در کپسول های قابل حمل تعبیه شده و مادر هنگام انقباض های دردناک رحمی با هدایت عامل زایمان، توسط ماسکی که روی بینی و دهان وی قرار می گیرد، گاز بی حسی را تنفس می کند که تاثیر مناسبی در تسکین درد هنگام زایمان دارد و به راحتی قابل استفاده است. چگونگی تنفس هنگام درد، توسط ماما به مادر آموزش داده می شود. در این روش حضور مداوم عامل زایمان بر بالین مادر ضروری است.
▪ تزریق داروهای مسکن و مخدر؛ در این شیوه داروهای بی دردی در رگ یا عضله مادر تزریق می شود که تا حدود زیادی سبب کاهش درد و کوتاه شدن زمان زایمان می شود و در برخی موارد ممکن است باعث عوارضی مثل زجر تنفسی نوزاد شود.
▪ زایمان سزارین؛ شاید یکی از بدترین روش های فرار از درد زایمان، انجام سزارین است. در این روش گرچه مادر هنگام تولد نوزاد در بیهوشی کامل است و دردی احساس نمی کند ولی پس از عمل سزارین نه تنها درد ناشی از برش جراحی مادر را رنج می دهد بلکه سبب بروز عوارض متعددی نظیر عفونت، افزایش حجم خونریزی، طولانی شدن دوره بستری، اختلال در تغذیه نوزاد با شیر مادر، افزایش مشکلات دوره نوزادی و حتی مرگ و میر مادر و نوزاد می شود. بنابراین هیچ مادر عاقل و آگاهی، به دلیل ترس از درد زایمان تقاضای زایمان به روش جراحی یا سزارین را نمی کند، چرا که می داند سزارین می تواند عوارض بسیاری را برای وی و نوزاد ایجاد کند، مگر اینکه گروه پزشکی در هنگام زایمان، با مشکلی مواجه شوند که استفاده از جراحی در زایمان ضرورت پیدا کند. این مشکلات تنها در ۱۰ الی ۱۵ درصد بارداری ها، ممکن است اتفاق بیفتد و ۸۵ درصد مادران می توانند با تسلط و اطمینان کامل نوزاد خود را به صورت طبیعی به دنیا بیاورند. خوشبختانه در بسیاری از مراکز درمانی کشور، زایمان بی درد دارویی نظیر بی حسی نخاعی یا بی حسی استنشاقی انجام می شود. به زودی شاهد گسترش زایمان طبیعی به رو ش های غیردارویی خواهیم بود که براساس پروتکل اداره سلامت مادران وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و با تلاش ماماهای کشور، مادران باردار ایرانی ضمن شرکت در کلاس های آمادگی زایمان و آشنایی با روش های آرام سازی عضلانی و دیگر روش های موثر در کاهش درد زایمان، می توانند زایمانی خوشایند، کم درد و با نشاط داشته باشند. طی این کلاس ها که در ۹ جلسه و از پنج ماهگی تشکیل خواهد شد، خانم باردار می تواند با یک نفر همراه در کلاس های آموزشی شرکت کند و حین زایمان، همراه وی در محل زایمان حضور خواهد داشت و مادر باردار کلیه تکنیک ها را به کمک عامل زایمان اجرا می کند. فراموش نکنیم با افزایش آگاهی مادر و خانواده وی، آموزش کافی در مورد بارداری و زایمان میل به زایمان طبیعی در آنها بیشتر خواهد شد و شاهد نوزادانی سالم و مادرانی شاد و با نشاط خواهیم بود.









ناهید خداکرمی ـ عضو هیات مدیره سازمان نظام پزشکی