دكتر پرويز مظاهري/دبير انجمن علمي روان‌پزشكان ايران
رابـطـه سـن و موفـقيـت



«از ما گذشته» اين جمله را تا به حال چند بار گفته يا شنيده‌ايد؟! تا به حال چند بار با خودتان به اين جمله فکر کرده‌ايد و در دل افسوس خورده‌ايد و اي کاش؛ اي کاش گفته‌ايد؛ آن هم تنها به خاطر بالا رفتن سن! نمي‌دانم شايد هم جزو اين دسته نبوده‌ايد و به «دل جوان بودن» بيشتر از اين حساب ماه و سال اعتقاد داشته‌ايد؛ موضوعي که دکتر مظاهري درباره آن مي‌گويد: «افزايش سن نه تنها محدوديت نمي‌آورد که مي‌تواند به واسطه تجربياتش براي شما موفقيت بيشتري هم به همراه داشته باشد.» گفت‌و‌گوي کامل ما را با ايشان در رابطه با همين موضوع در ادامه بخوانيد:


سلامت: آقاي دكتر! سن افراد تا چه حد در موفقيت آنها تاثيرگذار است؟ آيا فقط افرادي كه سن بالاتري دارند به موفقيت مي‌رسند يا نه افراد با سن پايين هم مي‌توانند موفق باشند؟

از آنجا كه افزايش سن باعث افزايش تجربه يك انسان مي‌شود قطعا نقش مثبتي در موفقيت او دارد. اما همان‌طور كه يك فرد 80 ساله مي‌تواند در زندگي‌اش موفق باشد يك كودك هم مي‌تواند متناسب با سنش موفق باشد. به مرور كه سن بالاتر مي‌رود شخص تجربه‌‌هايي به‌دست مي‌آورد كه مي‌تواند به او در پيشرفت و رسيدن به موفقيت‌هاي روزافزون كمك كند. مثلا يك دانش‌آموز دبستاني با توجه به سني كه دارد، يك نوع موفقيت را كسب مي‌كند، يك دانش‌آموز دبيرستاني به سبك ديگري موفق است و يك دانشجو و يك انسان كامل و بزرگسال هم به همين ترتيب مي‌تواند در طول زندگي‌اش موفقيت‌هاي خاص خودش را كسب كند. بنابراين موفقيت فقط مربوط به سن نيست. ولي افزايش سن به دليل تغيير نگرش فرد و كسب تجربه مي‌تواند باعث موفقيت‌هاي بيشتر ‌شود.

سلامت: گاهي اوقات مي‌بينيم بعضي از افراد با سن كم به موفقيت‌ها، مسووليت‌ها و پست‌هايي رسيده‌اند كه برايمان سوال‌برانگيز است كه چطور چنين فردي به اين موقعيت و جايگاه رسيده اما افرادي با تجربيات بيشتر نتوانسته‌اند اين جايگاه را كسب كنند؟ اين مطلب را چطور ارزيابي مي‌كنيد؟

در رابطه با اين سوال بايد مقدمه‌اي را بيان كنم تا در نهايت به يك نتيجه كلي برسيم. در موفقيت يك فرد عوامل زيادي مانند ژن، عوامل محيطي، تغذيه، خواب و استراحت كافي و هوش نقش دارند. تعريفي كه ما براي هوش داريم عبارت است از توانايي فهم مسايل پيچيده و انطباق‌ موثر با تغييرات محيطي، يادگيري به دنبال تجربيات و مسايل ديگر. اين چند عامل نقش موثري در موفقيت افراد دارند. در عين حال كه همه مي‌دانند تمام تصميم‌گيري‌ها، واكنش‌ها، برخوردها، شادي‌ها، غم‌ها، لذت بردن يا نبردن از زندگي، آينده‌اي كه هر كس براي خودش تصور مي‌كند و به‌طور كل در يك كلمه تمام زندگي ما در ارتباط با روان ماست. در حقيقت، زندگي بازتابي از اعتقادات و تجربيات انسان است. وقتي ما باورهاي خودمان را در هر مقطعي از زندگي از كودكي يا بزرگسالي تغيير بدهيم، مي‌توانيم به موفقيت برسيم و احساس رضايت درون داشته باشيم. متاسفانه در شرايط فعلي به‌رغم تغييرات عميقي كه در فرهنگ و شيوه‌هاي زندگي مردم در رويارويي با مسايل و مشكلات زندگي ايجاد شده، بعضي از افراد توانايي لازم و اساسي را كه بتوانند با اين تغييرات برخورد كنند و با آنها كنار بيايند را ندارند. به همين دليل اين افراد آسيب‌پذيرند و نمي‌توانند در زندگي موفق باشند. با تعاريفي كه ذكر شد، مي‌خواهم اين نتيجه را بگيرم كه هر انساني در هر شرايط سني براي اينكه بتواند با استرس‌ها مقابله كند بايد برخي راهكارها را بداند كه ما به اين راهكارها مهارت‌هاي زندگي مي‌گوييم. البته ناگفته نماند استرس همان‌طور كه يکي از عواملي است كه مانع موفقيت مي‌شود، مي‌تواند كمك كند تا فرد به موفقيت برسد. مانند دانش‌آموزي كه براي امتحان اضطراب دارد، اين اضطراب به او كمك مي‌كند تا تلاش بيشتري كند و به نتيجه دلخواهش برسد.

سلامت: مهارت‌هاي زندگي كه به آن اشاره كرديد شامل چه گزينه‌هايي است؟

اين مهارت‌ها شامل 10 تا 12 مهارت اصلي است اما آنچه كه خيلي مهم است و در تمام سنين مي‌تواند يار و ياور مردم باشد چند مهارت است كه به‌طور خلاصه‌ به آنها اشاره مي‌كنم. مهارت همدلي انسان‌هايي كه بتوانند همدلي بكنند حتي يك دانش‌آموز دبستاني چنانچه بتواند با همكلاسي خود همدلي كند، مي‌تواند موفق باشد. مهارت برقراري ارتباط بين فردي، فردي كه اين مهارت‌ را داشته باشد و بتواند به راحتي با ديگران ارتباط برقرار كند و مسايلش را در زندگي حل كند، در شرايط خاص بتواند تصميم‌گيري درست و صحيحي داشته باشد، بتواند تفكر خلاق داشته باشد يا انتقاد‌پذير باشد، مي‌تواند در هر سني که هست موفق باشد.

سلامت: گاهي بعضي از افراد وقتي پا به ميانسالي مي‌گذارند براي اينكه دنبال علايقشان بروند يا براي يادگيري يك هنر يا پيشه و... مي‌گويند: «از ما ديگه گذشته براي چي بريم دنبالش» اين افراد را از نظر روان‌شناسي چطور ارزيابي مي‌كنيد؟

از نظر ما اين افراد افسرده‌اند و اعتماد به نفس‌شان پايين است يا توانايي‌هاي خودشان را باور ندارند. زيرا خودباوري نقش بسيار مهمي در ايجاد موفقيت دارد. اين مهم است که انسان بتواند خودش را باور داشته باشد و بداند مي‌تواند در هر شرايط و در هر سني کارهاي مورد علاقه‌اش را دنبال کند. حتما بارها در خبرها خوانده يا شنيده‌ايد که يک خانم سالمند وارد دانشگاه شده است. بنابراين هر کس که بتواند فعل خواستن را باور کند مي‌تواند هميشه موفق باشد.

سلامت: در روان‌شناسي فوبيا يا ترس از افزايش سن هم داريم؟

نه! در روان‌شناسي فوبياي افزايش سن نداريم ولي وقتي سن بالا مي‌رود به خصوص در افراد کهنسال نگراني‌هايي ايجاد مي‌شود اين نگرني‌ها به دليل تاسف‌هايي است که از گذشته مي‌خورند و مهم‌تر از همه ترس از مرگ است. ترس از مردن باعث مي‌شود که بعضي از افراد و نه همه خودشان را ببازند و درنتيجه کارايي‌شان را از دست بدهند به‌خصوص افراد مسني که دايم مرگ همسن و سالان خود را مي‌بينند و از آن تاسف مي‌خورند و به واسطه آن دچار اضطراب مي‌شوند. اينجاست که روان‌پزشک مي‌‌تواند کمک کند و اميد به زندگي را در اين افراد افزايش دهد.

سلامت: علت سوالم اين بود که بعضي از خانم‌ها از گفتن سن‌شان ابا دارند و از افزايش آن به نوعي نگرانند.

پيري مساله‌اي است که همه از آن ناراحت‌اند. در مورد آقايان هم همين‌طور است. ولي چون آقايان بيشتر در اجتماع هستند و مشغله بيشتري دارند و سرشان گرم است کمتر به پيري و کهنسال شدن فکر مي‌کنند ولي خانم‌ها وقتي مي‌بينند که فرزندان‌شان بزرگ شده‌اند، ازدواج کرده‌اند و ... احساس مي‌کنند که بهره‌وري‌شان کمتر شده است. البته باز اين امر به شخصيت فرد و ويژگي‌هاي روان‌شناختي او برمي‌گردد. اگر فردي شخصيت پخته‌اي داشته باشد هيچ‌گاه اين نگراني را از پيري نخواهد داشت.