در زمان بارداری، همه مادران مراقبند تا مبادا دارویی مصرف کنند که برای سلامت جنین شان خطری در پی داشته باشد. همه دارو ها از نظر مجاز بودن مصرف در زمان بارداری یا میزان خطر برای جنین، درجه بندی می شوند، اما آیا بقیه اقدامات تشخیصی و درمانی هم همینطورند؟

● قانون ده روز چیست؟

در زمان بارداری ، ممکن است مادر دچار بیماری هایی شود که برای تشخیص آن ها نیاز به انجام رادیوگرافی باشد. رادیوگرافی یا همان تصویربرداری با اشعه ایکس، با تابش این اشعه به بدن و عبور آن از بافت های بدن انجام می شود. عکس ساده قفسه سینه هنگام عفونت شدید ریه، عکسبرداری از دندان ها، عکس از ستون مهر ه ها به دلیل مشکلاتی مانند کمر درد، عکس از اندام ها به دنبال شکستگی یا تصادف، رادیولوژی شکم به دلیل آپاندیسیت، رادیولوژی از لگن به دلیل سنگ کلیه یا بیماری های دیگر، سی تی اسکن یا حتی آنژیوگرافی از عروق قلب همه از مواردی هستند که ممکن است در طول بارداری مادر را تحت تابش اشعه ایکس قرار دهند.

در رادیولوژی قانونی به نام «قانون ده روز» وجود دارد. این قانون ذکر می کند بهتر است، خانم ها زمانی که در سن بارداری قرار دارند در ۱۰ روز ابتدای دوره عادت ماهانه شان که ممکن است تخمک آزاد شود، تحت تابش اشعه ایکس قرار نگیرند. اگرچه تخمک هایی هم که به دلیل تابش اشعه ایکس آسیب دیده اند معمولا بارور نمی شوند یا بعد از باروری نمی توانند در رحم جایگزین شوند، اما این قانون بیشتر برای پیشگیری از آسیب های احتمالی توصیه شده است.

● نترسید

در صورتی که مادر از بارداری خود اطلاعی نداشته باشد و به دلیل بیماری تحت تصویربرداری های مکرر یا اقداماتی مانند سی تی اسکن که تابش اشعه شدیدتری دارد، قرار بگیرد، باید بعد از اطلاع از بارداری، با پزشک متخصص مشورت کند تا میزان اشعه دریافتی و سن بارداری در زمان تابش اشعه محاسبه شود. بیمار باید از خطرات احتمالی بارداری آگاه شود و بعد از انجام آزمایش های مختلف ادامه بارداری تحت مراقبت بیشتری انجام شود. اما در بیشتر موارد، به هیچ وجه میزان اشعه در حدی نیست که موجب آسیب شود و به گفته پزشکان در بیشتر این موارد نگرانی مادر از این اتفاق و ترشح هورمون های استرس، بیشتر از میزان اشعه دریافتی، برای بارداری خطر ایجاد می کند.

هرچند میزان اشعه ای که در یک تصویربرداری ساده انجام می شود، بسیار کم است اما همین مقدار کم هم ممکن است برای جنین مشکل ایجاد کند. میزان آسیب احتمالی به جنین کاملا به میزان اشعه تابانده شده و محل تصویربرداری بستگی دارد. بر اساس بررسی های انجام شده، تصویربرداری هایی که دور از جنین انجام شوند مانند عکس رادیولوژی از ریه را می توان هر زمانی از دوران بارداری انجام داد. گرچه باید دستگاه تصویربرداری طوری باشد که بتوان محل تابش اشعه را محدود به قسمت بالای بدن کرد و از شکم و پایین بدن به وسیله یک حفاظ سربی محافظت کرد. بیشترین میزان آسیب به جنین هم زمانی ایجاد می شود که هنوز جنین در هفته های ابتدایی قرار دارد و سلول ها در حال تکثیر و اعضا در حال شکل گیری اند. در این زمان ممکن است تابش اشعه های قوی به نواحی شکم، لگن و ستون فقرات پشتی، به داخل رحم هم نفوذ کند و جنین را تحت تاثیر قرار دهد.

● با پزشک مشورت کنید

در ۲۵ هفته ابتدای بارداری که سیستم عصبی مرکزی جنین (مغز و نخاع) در حال شکل گیری است، جنین به اشعه حساس تر است. میزان تابش اشعه به جنین نباید بیشتر از ۱۰۰ واحد باشد. در غیر این صورت ممکن است کاهش بهره هوشی را در نوزاد شاهد باشیم. تابش اشعه های قوی تر از این میزان، مانند عکسبرداری چندباره از ستون مهره ها که بیشترین میزان اشعه را در تصویربرداری های ساده دارد، ممکن است آسیب های جدی تری به جنین وارد کند، یا حتی در موارد نادر موجب سقط شود. اما در صورت اطلاع پزشکان از بارداری بیمار، این موارد کاملا رعایت می شود. معمولا سعی می شود تصویربرداری از شکم، لگن و ستون مهر ه ها در ماه های ابتدای بارداری انجام نشود.

اشعه ایکس فقط طی تصویربرداری های ساده یا سی تی اسکن به بدن نمی رسد. یکی از مواردی که بدن میزان بالایی از اشعه را دریافت می کند زمانی است که به دلیل بیماری سرطان یا برخی بیماری های خاص، پرتودرمانی انجام شود. خانم هایی که تحت پرتودرمانی قرار گرفته اند و بعد متوجه بارداری شده اند، باید حتما با پزشک انکولوژیست و پزشک متخصص زنان در این مورد مشورت کنند. خانم هایی هم که بعد از پرتودرمانی تصمیم به بارداری دارند باید حتما با متخصص ژنتیک در این مورد مشورت کنند، زیرا ممکن است تخمک ها در اثر این پرتو ها دچار تغییرات ژنتیکی شده باشند.

● رادیولوژی و سرطان

تجربه نشان داده است رادیولوژی ساده در زمان بارداری به هیچ عنوان باعث سقط یا آسیب های مادرزادی به جنین نمی شود. اما نکته ایی که همچنان وجود دارد این است که این اشعه ها هرچند هم که ناچیز باشند، ممکن است آسیب سلولی ایجاد کنند که در دراز مدت می تواند به سرطان منجر شود. همانطور که مادر در معرض خطر قرار دارد، جنینی که در رحم هست هم ممکن است به خاطر این اشعه ها دچار تغییرات سلولی شود و اثراتش را سال ها بعد و بعد از به دنیا آمدن و در زمان کودکی نشان دهد. به طور طبیعی احتمال سرطان در کودکی یک در۵۰۰ است که با اشعه های ضعیف این احتمال به میزان بسیار ناچیزی (یک در ۱۰ هزار) بالا می رود و با اشعه های قوی تر این افزایش ممکن است به یک در هزار برسد. لوسمی یا سرطان خون یکی از سرطان هایی است که ممکن است به دلیل تابش بیش از حد اشعه به جنین در زمان بارداری، بعد ها در نوزاد به وجود بیاید.

● در سونوگرافی به جنین اشعه می رسد؟

این هم یکی از شایع ترین سوالات خانم ها در زمان بارداری است که البته این روز ها با رواج بیشتر سونوگرافی این نگرانی هم در حال برطرف شدن است. به هیچ وجه، هیچ اشعه ای در سونوگرافی وجود ندارد. اساس کار سونوگرافی همانطور که از نامش پیداست، استفاده از امواج صوتی است. (سونو به معنی صوت) شدت این امواج صوتی در حدی نیست که به سلول ها آسیب برساند یا باعث سقط جنین شود. به همین دلیل سونوگرافی یکی از بهترین و بی خطر ترین روش های تشخیصی در زمان بارداری است.

● آیا سقط مجاز است؟

آیا می توان بارداری را به دلیل تابش اشعه به جنین پایان داد و جنین را سقط کرد؟ این سوالی است که برای بسیاری از خانم هایی که بدون اطلاع از بارداری شان تحت پرتودرمانی یا تصویربرداری های مکرر قرار می گیرند، پیش می آید. به طور کلی تصمیم گیری در این موضوع بیشتر از آن که پزشکی باشد، حقوقی است، اما از دیدگاه پزشکی، تنها زمانی می توان در مورد ختم بارداری و احتمال آسیب جنین به دلیل اشعه ایکس فکر کرد که میزان اشعه دریافتی بیش از ۱۰۰ واحد و نزدیک به ۵۰۰ واحد باشد. در این زمان هم باز باید بررسی های بیشتر توسط آزمایش های مختلف و محاسبه سن بارداری انجام شود. اما از نظر پزشکان، درمورد جنین هایی که در معرض تابش بیش از ۵۰۰ واحد اشعه بوده اند، احتمال این که آسیب و مشکلی ایجاد شده باشد بسیار زیاد است و بهتر است در مورد این بارداری ها بررسی های دقیقی انجام شود. توجه داشته باشید که میزان اشعه ایی که در یک تصویر برداری ساده از قفسه سینه به بدن تابانده می شود کمتر از یک میلی راد (واحد تابش اشعه ایکس) است. به همین دلیل دریافت این میزان زیاد از اشعه فقط در موارد خاص ممکن است پیش بیاید.



مجله شهرزاد