دکتر محمداسماعيل مطلق/دانشيار دانشگاه جندي?شاپور اهواز و مديرکل دفتر سلامت جمعيت، خانواده و مدارس وزارت بهداشت/طبق تازه ترين تحقيقات، بهتر است اين فاصله را 3 سال در نظر بگيريد
بهترين فاصله بين دو بارداري

يکي از سوالات رايج خانواده?ها، فاصله مطلوب ميان بارداري?ها براي حفظ سلامت مادر و کودک است. در اين مطلب به تحقيقات در اين مورد و عوارض عدم فاصله?گذاري درست مي?پردازيم..

آمار و اطلاعات به دست‌آمده، نشان مي‌دهد ميزان مرگ‌ومير مادر و نوزاد، عوارض و بيماري‌هاي ناشي از بارداري و زايمان در بارداري‌هايي که فاصله زماني آن با بارداري قبلي حدود 3 سال بوده است، نسبت به بارداري که اين فاصله حدود 2 سال بوده کمتر شده است. اين آمار و اطلاعات از چهار گروه يعني خانم‌هاي باردار، نوزادان، کودکان زير يک سال و کودکان زير 5 سال به دست آمده است و همه آنها نشان‌دهنده کاهش عوارض بارداري و زايمان با فاصله 3 سال از بارداري قبلي است. در اينجا بايد به اين نکته اشاره کنم که لزوما تمام بارداري‌هاي با فاصله کمتر از 3 سال به مرگ‌ومير يا بيماري در مادر يا نوزاد منجر نخواهد شد اما در يک بررسي آماري در جامعه، اين نتايج حاصل مي‌شود. شايد برخي افراد تصور کنند که برنامه تنظيم خانواده براي کاهش تعداد مواليد، فاصله 3 سال را نسبت به 2 سال پيشنهاد مي‌کند اما همان‌طور که مدت زمان حداقل 3 سال مطرح است، بايد به حداکثر فاصله 5 سال نيز توجه شود.

طبق همين بررسي‌هاي آماري، اگر فاصله بين دو بارداري به بيش از 5 سال افزايش يابد نيز عوارض دوران بارداري و زايمان بيشتر مي‌شود. مادراني که فاصله بارداري آنها به 69 ماه يعني 5 سال و نيم مي‌رسد، در بارداري دوم مشکلات بيشتري را نسبت به مادراني که فاصله دو بارداري آنها کمتر از 5 سال بوده است، تجربه کرده‌اند. از اين مقايسه‌ها، مي‌توانيم به مشکلاتي که امروزه در کشور ما با عنوان مسموميت دوران بارداري نام برده مي‌شود، اشاره کنيم. علايم مسموميت دوران بارداري عبارت‌اند از: افزايش فشارخون دوران بارداري، دفع پروتئين از طريق ادرار و تورم بيش از حد دست‌ها و پاها که معمولا احتمال بروز آن در خانم‌هايي که فاصله بين دو بارداري آنها بيش از 5 سال است، بيشتر است.

چرا 3 سال فاصله؟

بررسي‌ها نشان مي‌دهد، وقتي فاصله بين دو بارداري متوالي کمتر از 3 سال مي‌شود در جمعيت مادران آن جامعه عوارض و بيماري‌هاي مختلف بيشتر بروز مي‌کند.

• کم‌خوني مادر: يکي از اين بيماري‌ها که شيوع آن نسبتا بالاست، آنمي يا کم‌خوني در مادران است. آمارها نشان مي‌دهد وقتي بارداري‌هاي متوالي درست در زمان کمتر از 3 سال اتفاق مي‌افتد مادر به کم‌خوني مبتلا مي‌شود. ممکن است اين کم‌خوني به صورت مخفي باشد اما اين بيماري زماني آشکار مي‌شود که آن خانم براي دومين‌بار در مدت کمتر از 3 سال باردار شود.

• شيردهي بهتر: نکته ديگر، بحث شيردهي مادر است. طبق گفته‌ تمام پزشکان، نوزاد بايد تا 6 ماه اول زندگي انحصارا با شير مادر تغذيه شود و معمولا توصيه مي‌شود که اين شيردهي تا پايان 24 ماهگي نوزاد در کنار غذاي کمکي ادامه يابد. تمام توصيه‌هاي پزشکان، شيردهي به نوزاد تا پايان 2 سالگي است. حال اگر فاصله بين دو بارداري متوالي را دو سال در نظر بگيريم، مادر زمان شيردهي نوزاد اول، باردار خواهد بود و اين بارداري در شيردهي نوزاد اول اختلال ايجاد مي‌کند. قطع شيردهي به نوزاد باعث ضعف سيستم ايمني او مي‌شود که اين خود مي‌تواند احتمال بروز بيماري‌هاي عفوني در نوزاد اول را افزايش دهد.

• تامين مجدد ذخاير بدن مادر: ما مي‌دانيم که تغذيه جنين در دوران بارداري از طريق خون مادر است. طبيعتا وقتي مادري مبتلا به کم‌خوني باشد، اکسيژن‌رساني و تغذيه جنين نيز مختل مي‌شود و اين اختلال روي سلامت جنين تاثير مي‌گذارد. گذشته از اين، جنين براي رشد و تکامل، مواد مورد نيازش را از بدن مادر تامين مي‌کند اما مادر نمي‌تواند تمام نيازهاي جنين را با دريافت روزمره مواد غذايي در اختيار جنين قرار دهد بلکه بخش قابل‌توجهي از اين مواد لازم که به جنين منتقل مي‌شود از ذخاير بدن مادر است مثل کلسيم و برخي از ريزمغذي‌ها، اما وقتي اين ذخاير از بدن مادر برداشته مي‌شود، چه مدت زمان براي جبران و جايگزيني آن در بدن مادر لازم است؟ البته اين زمان با توجه به جوامع و وضعيت کشورهاي مختلف متفاوت است و با تغذيه مادر و ميزان استرس وارده بر او پس از زايمان ارتباط دارد. اما اگر بخواهيم يک ميانگين از اين زمان ارائه بدهيم، خانم‌ها حدود 3 سال زمان احتياج دارند که اين ذخاير را مجددا جايگزين كنند. همچنين وزن، توده بدني و انرژي مادر با بارداري‌هايي که فاصله بين آنها کمتر از 3 سال است، تحت‌تاثير قرار مي‌گيرد.

• احتمال زايمان زودرس: بررسي شاخص زايمان‌هاي زودرس و پيش از موعد نشان مي‌دهد در مادراني که فاصله بين دو بارداري آنها کمتر از 3 سال بوده، احتمال زايمان زودرس افزايش يافته است و نوع زايمان تفاوت نمي‌كند. شايد بعضي از خانم‌ها فکر کنند که چون زايمان قبل آنها به صورت طبيعي بوده، رعايت زمان 3 سال تا بارداري بعدي براي آنها لازم نيست و اين مدت زمان فقط براي خانم‌هايي است که زايمان به صورت سزارين را انجام داده‌اند. اما فرآيند بارداري در اين روند مهم است. وقتي ما از جايگزيني ذخاير بدن مادر، مساله کم‌خوني و شيردهي صحبت مي‌کنيم، به نوع زايمان و اين مسايل ربطي ندارد.


با معضل سن ازدواج چه کنيم؟

امروزه يکي از مهم‌ترين مسايل مربوط به رعايت فاصله بين دو بارداري در خانم‌ها به سن مادر برمي‌گردد. اين خانم‌ها معمولا از دو طرف تحت‌فشار هستند و قصد دارند در مدت زماني که در اختيار دارند به هدف خود برسند و دو بارداري و زايمان متوالي داشته باشند. ما نمي‌توانيم به خانمي که در سن بيش از سي و چند سال ازدواج مي‌کند، بگوييم فقط يک بار باردار شود چون اگر بخواهد فاصله مناسب بين دو بارداري را رعايت کند، سن بارداري دوم او از 35 سال که مرز بارداري در خانم‌هاست، مي‌گذرد. توصيه ما براي سن بارداري بين 20 تا 30 سالگي است و سن 18 تا 35 سال به عنوان مرز بارداري محسوب مي‌شود. تنظيم سن ازدواج و بارداري به خانواده و افراد آن باز مي‌گردد و ما به عنوان کارشناس وظيفه داريم، افراد را با خطرات بارداري در سنين بالا و همچنين بارداري‌هاي متوالي با فاصله کم آگاه كنيم.

در اين ميان خانم‌هايي هستند که پس از 35 سال ازدواج مي‌کنند يا قصد بارداري دارند. به اين افراد توصيه مي‌شود تمام مقدمات و بهداشت دوران بارداري را تحت نظر پزشک خود، با بالاترين کيفيت رعايت كنند تا حتي‌الامکان از عوارض بارداري در سنين بيش از 35 سال فاصله بگيرند.