عذرا سنگلجي

كارشناس نظارت بر تغذيه مدارس



امنيت غذايي و تغذيه يكي از محورهاي اصلي توسعه ملي و داراي تاريخچه‌اي طولاني است. سابقه و سرچشمه فكري امنيت غذايي به اعلاميه حقوق بشر در سازمان ملل متحد در سال 1948 و سپس بحران غذا در جهان، در اوايل دهه 1970 برمي‌گردد.

در آغاز دهه 1970، دنيا با بحران غذا روبه‌رو بود، در كشورهاي در حال توسعه توليد مواد غذايي دستخوش بي‌ثباتي و كاهش شديد شده بود و پيش‌بيني مي‌شد كه تعادل ميان جمعيت و غذا در جهان روبه وخامت بيشتر گذارد.

در سال 1974، كنفرانس جهاني غذا به ابتكار سازمان ملل متحد به منظور چاره‌جويي درباره عواقب وخيم اين بحران تشكيل شد و موضوع امنيت غذايي شايد براي اولين بار در اين كنفرانس به صورت جدي مطرح شد.

اجلاس سران درباره امنيت غذايي در سال 1996 در رم كه از سوي سازمان خواربار و كشاورزي برگزار شد، اولين گردهمايي جهاني در سطح سران دولت‌ها و حكومت‌ها بود كه براي بحث درباره راه‌هاي فقرزدايي و مبارزه با سوء تغذيه و دستيابي به امنيت پايدار غذايي براي همه مردم بود. حاصل اين اجلاس دو سند <اعلاميه رم> و <برنامه عمل> است. اين اسناد از سوي 186 كشور به تصويب رسيد.

در اعلاميه رم، شركت كنندگان تعهد كردند كه اراده سياسي، تعهد ملي و همگاني خود را در راه تحقق امنيت غذايي براي همه و استمرار تلاش‌هاي كنوني براي ريشه‌كني فقر در تمام كشورها، با اولويت دادن به تلاش فوري براي كاهش افراد دچار سوء تغذيه به نصف سطح كنوني تا سال 2015 را به كار بندند. اين اعلاميه هفت تعهد را مطرح كرده است كه اصول اوليه دستيابي به امنيت پايدار غذايي براي همه كشورها محسوب مي‌شود. اهداف و اقدمات مربوط به اجراي عملي اين تعهدات در < برنامه عمل> انعكاس يافته است. بر اساس بند هفتم اين سند، وظيفه اصلي دولت‌ها و ساير نهادها اين است كه فضاي سياسي و اقتصادي لازم را براي اطمينان از تحقق امنيت غذايي شهروندان خود فراهم آورند و بر اساس معيار <غذا براي همه مردم در همه كشورها> تمامي دست‌اندركاران در تمامي سطوح اجتماعي در هر كشور براي تحقق اين امر بسيج شوند.



تعريف امنيت غذايي:

امنيت غذايي تعاريف گوناگوني دارد كه به چند مورد آن اشاره مي‌شود:

تعريف سازمان ملل متحد در سال :1975 امنيت غذايي عبارت است از عرضه مستمر كالاهاي غذايي اصلي در سطح جهاني به منظور بهبود مداوم مصرف غذا و خنثي كردن اثرات نامطلوب نوسانات توليد و قيمت آن.

تعريف سازمان خواربار و كشاورزي ‌)f.a.o(‌ : دسترسي به كالاهاي غذايي اصلي كه اين كالاها در كشورهاي مختلف، متفاوت است و عموما به غذاهايي اطلاق مي‌شود كه بيشتر نيازهاي مواد مغذي مردم (بيش از 80 درصد) را تامين مي‌كند.

تعريف بانك جهاني در سال :1986 امنيت غذايي عبارت است از دسترسي تمام مردم به غذاي كافي در تمام اوقات به منظور زندگي سالم و فعال. اين تعريف در سال 1992 در كنفرانس بين‌المللي تغذيه به عنوان تعريف امنيت غذايي مورد قبول واقع شد. در اجلاس جهاني غذا در سال 1996، آخرين تعريف امنيت غذايي كه مورد قبول تمامي شركت‌كنندگان بود به شرح زير اعلام شد:

امنيت غذايي‌ آن گاه وجود دارد كه همه مردم در تمامي ايام به غذاي كافي، سالم و مغذي دسترسي فيزيكي و اقتصادي داشته باشند و غذاي در دسترس، نيازهاي يك رژيم تغذيه‌اي سازگار با ترجيحات آنان را براي يك زندگي فعال و سالم فراهم سازد.

اين تعريف، امنيت غذايي از سطح بين‌المللي، ملي تا خانواده و فرد را شامل مي‌شود.



عوامل موثر در امنيت غذايي:

امنيت غذايي در سطح كلان و ملي در زير سيستم عرضه مورد بررسي قرار مي‌گيرد و مهم‌ترين عوامل موثر در آن، سياست‌هاي جمعيتي، ساختار جمعيت، توليدات كشاورزي، تجارب و درآمد ملي و زير سيستم نگهداري، فرآيند و توزيع است. بنابراين، از يك جهت، كشورهايي كه ظرفيت توليد كالا و يا منابع لازم براي واردات منابع غذايي و يا هر دو را دارند، از كشورهاي داراي امنيت غذايي نسبي محسوب مي‌شوند.

تامين امنيت غذايي در سطح خانوار تابع چهار عامل زير است:

)1 دسترسي اقتصادي (درآمد و قيمت‌ها)

)2 دسترسي فيزيكي ( وجود غذا در محل زندگي)

)3 فرهنگ و سواد تغذيه‌اي

)4 رهايي از بيماري‌ها

بدين ترتيب امنيت غذايي، مستلزم دسترسي بهتر به سبد غذايي مطلوب در خانوار است.

به طور كلي بر اساس تعريف بانك جهاني از امنيت غذايي، چنين استنتاج مي‌شود كه دسترسي به غذاي كافي مستلزم دسترسي اقتصادي و فيزيكي است و هدف نهايي آن در تامين سلامت و ارتقاي بهره‌وري انساني ديده شده است. به عبارت ديگر امنيت غذايي از طرفي ريشه در عملكرد بخش كشاورزي و بازرگاني و عرضه غذا دارد و از طرف ديگر تابع رشد اقتصادي و توزيع درآمد و وضعيت فقر و رفاه جامعه است.

امنيت غذايي و برنامه‌هاي آموزش و پرورش:

در كنفرانس بين‌المللي تغذيه در دسامبر )1371( 1992 در رم (ايتاليا) كه از سوي سازمان جهاني بهداشت و سازمان خواربار و كشاورزي برگزار شد. نمايندگان 159 كشور از جمله جمهوري اسلامي و 144 سازمان غيردولتي شركت كردند. در قطعنامه اين كنفرانس، دولت‌ها رسما متعهد شدند كه در مدت 2 سال برنامه‌اي جامع مطابق با شرايط و امكانات خود براي بهبود وضع تغذيه ملت‌هايشان تدوين و سپس آن را اجرا كنند. در اين كنفرانس، فقر و بي‌سوادي به عنوان ريشه‌هاي اصلي بدي تغذيه اعلام شد.

كشور ما نيز، مطابق با تعهد خود، اقدام به تدوين برنامه اجرايي غذا و تغذيه كشور كرد كه هدف كلي آن ارتقاي امنيت غذايي خانوار و بهبود وضع تغذيه جامعه با تاكيد بر گروه‌هاي آسيب‌پذير بود. در اين راستا، انستيتو تحقيقات تغذيه‌اي و صنايع غذايي كشور مسئول پيگيري مصوبات كنفرانس و تهيه برنامه غذايي بود.

در سال‌هاي بعد، پس از آنكه بحث امنيت غذا و تغذيه از اولويت و توجه خاص برخوردار شد، به منظور تدوين سياست مربوط به آن، طرح مطالعاتي در زمينه امنيت الگوهاي مطلوب برنامه‌ريزي و اجرا در حوزه غذا و تغذيه كشور توسط انستيتو تحقيقات تغذيه‌اي و صنايع غذايي كشور و سازمان برنامه و بودجه به اجرا درآمد و نتايج آن انتشار يافت.

آموزش و پرورش هم در راستاي اجراي امنيت غذايي هم‌گام با ساير وزارتخانه‌ها و سازمان‌ها تلاش كرده است در شرايط كنوني و همچنين با توجه به موضوع بند الف ماده 84 قانون برنامه چهارم توسعه، وزير آموزش و پرورش يكي از اعضاي شوراي عالي سلامت و امنيت غذايي است.

برنامه‌هاي آموزش و پرورش در خصوص امنيت غذايي عبارت است از:

)1 تدوين دستورالعمل‌ ميان وعده غذايي بوفه‌هاي مدارس، تغذيه رايگان و برنامه غذايي مدارس شبانه‌روزي (ماده 3 آيين‌‌نامه اجرايي ارتقاي سلامت جسمي، رواني و اجتماعي دانش‌آموزان، مصوب هيات وزيران)

)2 اجراي طرح تغذيه رايگان دانش‌آموزان مناطق محروم

)3 ايجاد پايگاه تغذيه سالم در مدارس

)4 اعلام مواد خوراكي سالم (مجاز) در پايگاه تغذيه سالم جهت فروش به دانش‌آموزان از طريق تدوين و ارسال دستورالعمل

)5 اجراي طرح شير مدرسه ايران در پرتو همكاري‌هاي برون بخشي (در سال 1385 دبيرخانه آن به وزارت آموزش و پرورش انتقال يافت)

)6 اقدام جهت تغذيه دانش‌آموزان با خرما

)7 ارتقاي سلامت دختران دوره راهنمايي و دبيرستاني از طريق آهن‌ياري

)8 اجراي برنامه‌هاي آموزش تغذيه به دانش‌آموزان به صورت غيرمستقيم از طريق اجراي مسابقه (مسابقه دانستني‌هاي تغذيه سالم در سال )1384، تشكيل تشكل‌هاي دانش‌آموزي (بهداشتياران مدارس و پيشگامان سلامت)و...

)9 آموزش تغذيه سالم به معلمان،‌ كارشناسان و كارشناسان مسوول سلامت و تندرستي از طريق اجراي دوره‌هاي آموزش ضمن خدمت

)10 آموزش تغذيه سالم به والدين از طريق جلسات آموزش خانواده انجمن اوليا و مربيان‌