دکتر بابک زماني مي‌گويد بيشتر کارهايي که هنگام مواجهه با بيماران مبتلا به تشنج انجام مي‌دهيم اشتباه است
... و نترسيم از صرع

بيماران مبتلا به اپي‌لپسي در جامعه با محدوديت‌هايي مواجه هستند که هنوز برطرف نشده است. اين افراد همچنان در خانه با خانواده يا در محل کار با کارفرماي خود مشکل دارند. بار انگ بيماري اپي‌لپسي بيشتر از خود بيماري و باورهاي غلط آزاردهنده از بيماري است....

آيا ترس خانواده‌ها از اين بيماري يا ترس مردم بجا و آگاهانه است؟ آيا اين بيماران نياز به کمک دارند؟ چگونه مي‌توانيم افراد جامعه را توجيه کنيم که اپي‌لپسي پديده‌اي گذراست و بيماران مي‌توانند زندگي عادي داشته باشند؟ به سراغ دکتر بابک زماني، متخصص مغز و اعصاب و استاديار دانشگاه علوم پزشکي تهران رفته‌ايم تا پاسخي براي اين سوالات بيابيم.


سلامت: آقاي دکتر! اصلا حملات تشنجي به چند صورت ديده مي‌شوند؟

به‌طور کلي حملات تشنجي به 2 نوع موضعي ساده و موضعي مرکب تقسيم مي‌شوند. در نوع موضعي ساده بيمار علايم تشنجي خفيفي دارد که به شکل حرکتي يا شناختي است و هنگام تشنج بيمار کاملا هوشيار و نسبت به اطراف آگاه است و بيهوشي رخ نمي‌دهد ولي در تشنج‌هاي موضعي مرکب علاوه بر اينکه همان حالت‌هاي موضعي ساده ديده مي‌شود، تشنج يا حواس‌پرتي نيز رخ مي‌دهد. در اين نوع تشنج هوشياري نسبت به اطراف کم مي‌شود. حمله به صورت ناگهاني آغاز مي‌شود و چند دقيقه به طول مي‌انجامد و مصدوم بعد از آن حوادث به وقوع پيوسته را به ياد نمي‌آورد و وقايع رخ داده را ثبت نمي‌کند.

سلامت: علائم تشنج چگونه است؟

برخي از بيماران قبل از بيهوشي علائم خاصي ندارند ولي گاهي ممکن است احساس خاصي داشته باشند. اين احساس خاص معمولا در تشنج‌هاي موضعي ساده ديده مي‌شود و بعد از آن بيمار دچار حمله مي‌شود. از ديگر علائم لرزش دست، اختلال حسي در جايي از بدن، احساس خوشايند يا ناخوشايند است اما در گروهي از بيماران علائم تشنج ناگهاني آغاز مي‌شود حتي برگشت بيماران به وضع بعد از تشنج متفاوت است. به عنوان نمونه بيماران با تشنج بزرگ تونيک کلونيک جنراليزه مدتي در خواب‌آلودگي و گيجي باقي مي‌مانند و به تدريج هوشياري خود را به دست مي‌آورند.

سلامت: دکتر زماني! شما گفتيد گاهي اوقات بيماران قبل از تشنج احساس خاصي دارند. آيا اين علائم هشداردهنده مي‌تواند به بيماران کمک کند تا بتوانند بيماري را کنترل کنند يا از ديگران کمک بخواهند؟

معمولا علائم هشداردهنده چند ثانيه قبل از وقوع تشنج ظاهر مي‌شوند و بيماران در اين فاصله زماني کوتاه کار خاصي نمي‌توانند انجام دهند.

سلامت: فرض کنيد در يکي از اماکن عمومي ناگهان فردي مقابل ما به زمين مي‌افتد و غش مي‌کند. چگونه مي‌توانيم به او کمک کنيم؟

اطرافيان کار زيادي نمي‌توانند براي بيمار انجام دهند. تنها کاري که مي‌توانيم انجام دهيم اين است که بيمار را از خطرات حفظ کنيم يعني مراقب باشيم که حين تشنج به خود يا اطرافيان صدمه نزند. بهتر است او را به پهلو بخوابانيد و سر را طوري قرار دهيد که باعث بهبود تنفس شود و ترشحات از دهان خارج شده و وارد حلق نشود همچنين سعي کنيد سر را هنگام تشنج محافظت کنيد. حملات موضعي مرکب معمولا در يک دقيقه کنترل مي‌شوند و نياز به دخالت چنداني ندارد. حملات تشنجي ساده نيز بعد از چند دقيقه بدون هيچ عارضه‌اي از بين مي‌روند و شخص مي‌تواند بعد از اندک زماني فعاليت طبيعي خود را از سر بگيرد و حتي نياز به اقدامات پزشکي نداشته باشد. حملات تشنجي و بدون عارضه ناشي از اپي‌لپسي يک فوريت پزشکي به حساب نمي‌آيد.

سلامت: بسياري از مردم وقتي با بيماران تشنجي مواجه مي‌شوند، اقدامات اشتباهي انجام مي‌دهند. ممکن است به اين اشتباهات اشاره کنيد؟

اکثر کارهايي که مردم يا حتي پرسنل پزشکي انجام مي‌دهند غيرعلمي و ناآگاهانه است. برخي از مردم هنگام مواجه شدن با اين بيماران به دور او خط مي‌کشند يا سکه‌اي پرتاب مي‌کنند. اين اعمال خرافاتي بيش نيست و گاهي نيز تلاش مي‌کنند جسم سفتي مابين دندان‌ها قرار دهند که ممکن است باعث شکسته شدن دندان‌ها شود. انجام تنفس مصنوعي يا محکم نگه داشتن بيمار از جمله ديگر موارد اشتباهي است که براي کمک به بيماران در حال تشنج صورت مي‌گيرد و گاهي آسيب جدي به بيمار وارد مي‌شود حتي پرسنل پزشکي به خصوص در بيمارستان‌هاي آموزشي که اينترن‌ها و رزيدنت‌ها مستقر هستند زماني که با اين بيماران برخورد مي‌کنند بدون گرفتن شرح‌حال اقدام به درمان مي‌کنند و مانند فردي که براي اولين بار دچار تشنج شده از او همه آزمايشات، سي‌تي‌اسکن يا حتي نمونه مايع نخاعي درخواست مي‌کنند که اصلا نيازي به اين کارها نيست. گاهي بيماراني که در خيابان يا مجامع عمومي تشنج مي‌کنند کشان‌کشان به درمانگاه برده مي‌شوند و پزشک درمانگاه آمپول ديازپام يا ساير داروها را تجويز مي‌کند. بيماران بعد از به دست آوردن هوشياري مي‌گويند زماني كه در خانه تشنج مي‌کرديم، بعد از 2 تا 3 ساعت به هوش مي‌آمديم ولي در درمانگاه حدود 48 ساعت خواب بوديم. مهم‌ترين اصل در اپي‌لپسي پيشگيري است. اگر از بيماري اپي‌لپسي مطمئن هستيم نياز به اقدامات ديگري نيست. فقط زماني که تشنجات تکرار شونده بودند يعني حين گيجي بعد از تشنج، براي اينكه تشنج بعدي مجددا تکرار شود نياز به اقدامات فوري پزشکي و اورژانسي است.

سلامت: آيا لازم است اين بيماران کارت يا پلاک پزشکي با خود حمل کنند؟

به نظر من داشتن پلاک يا کارت پزشکي کار صحيحي نيست چون از نظر اجتماعي ممکن است برچسبي به بيماران زده شود. همان‌طور که مي‌دانيم اپي‌لپسي بين مردم بسيار شايع است و تعداد زيادي از مردم جامعه به اين بيماري مبتلا هستند.

سلامت: وقتي يک فرد بيمار تصميم به ازدواج مي‌گيرد ممکن است سوالاتي از اين قبيل که آيا مي‌تواند زايمان کند يا بيماري به فرزندش به ارث مي‌رسد يا خير، داشته باشد. نظر شما چيست؟

باورهاي غلطي در جامعه وجود دارد که اين افراد نمي‌توانند ازدواج کنند يا بچه‌دار شوند ولي اين‌طور نيست. اين بيماران بدون هيچ مشکلي مي‌توانند ازدواج کنند و بچه‌دار شوند. همه بيماري‌ها زمينه ارثي دارند و ممکن است به ارث برسند ولي احتمال به ارث رسيدن اپي‌لپسي اندک است.

سلامت: آيا تشنج ممکن است با بيماري‌هاي ديگري از قبيل تومورهاي مغزي يا سکته مغزي اشتباه گرفته شود؟

مهم‌ترين علامت تومور مغزي تشنج است يعني فردي که براي اولين بار تشنج مي‌کند و تا به حال بررسي نشده حتما بايد از نظر وجود تومور مغزي بررسي شود ولي در سکته‌هاي مغزي علائم ديگري وجود دارد. سکته‌هاي مغزي با کاهش سطح هوشياري همراه نيستند و معمولا عملکرد منفي داريم يعني علامتي از بين مي‌رود ولي تشنج با علائم مثبت همراه است و مواردي اضافه مي‌شود.

سلامت: اگر نکته‌اي در نظر داريد بفرماييد.

هيچ محدوديتي براي بيماران وجود ندارد. تنها محدوديت بيماران هنگام رانندگي است. آنها تا يک سال بعد از آخرين تشنج به شرط کنترل بيماري توسط پزشک مي‌توانند رانندگي کنند. ورزش‌هايي مانند شنا، صخره‌نوردي يا کوهنوردي را نبايد انجام دهند ولي اگر مي‌خواهند شنا کنند حتما يک نفر را همراه داشته باشند و به طور کلي بايد از انجام کارهايي که دقت و هوشياري بسيار لازم دارد پرهيز کنند. در کل اپي‌لپسي بيماري درمان‌پذيري است و افراد نبايد به هيچ وجه از اين بابت نگراني داشته باشند و بيماران دچار اپي‌لپسي هيچ فرقي با ديگر افراد جامعه ندارند و تا آخر عمر نيز ممکن است هيچ مشکلي نداشته باشند.