زنان خودیاور در مترو مزاحمند یا مراحم؟



با باز شدن در همراه با مسافران خود را به درون قطار رساند. هنوز درها بسته نشده بود که شروع کرد به تبلیغ؛ وقت چندانی تا ایستگاه بعد نداشت. عصر، عصر سرعت است و باید از زمان جا نماند. با ماسکی سفید صورتش را پوشانده بود. صدایش رسا بود و چشمانش تیزبین. با خریدی سر صحبت را باز کردم؛ گفت: دانشجوی ترم آخر رشته حقوقم. قبلا در شرکتی تایپیست بودم. از صبح تا شب کار می کردم و ماهی ۳۰۰ می گرفتم، بیمه هم نبودم، راضی بودم، اما عذرم را خواستند.

یعنی دستفروشی در مترو را ترجیح می دهی؟

مترو چند تا مزیت داره: فقط با خانم ها سروکار دارم، دستوربده ندارم، درآمدش بیشتره و به کلاس ها و امتحان های دانشگاه هم می رسم.

با شما برخورد نمی کنند؟

گاهی دستگیرمان می کنند یا اجناسمان را ضبط می کند و تعهد می گیرند.

اگر تعهد دادی پس چرا دوباره...؟

تعهد را فقط برای همان روز می گیرند که آن روز دیگر به مترو نرویم!

اجناس چه می شود؟

بعد از دو ماه با کپی کارت ملی پیگیر می شویم، معمولا هم اجناس کم شده یا آسیب دیده.

چرا؟

این را باید از ماموران شهرداری پرسید. اگر اعتراض کنیم توهین می کنند!

● واگن پرهیاهوی خانم ها

مترو، وسیله نقلیه سریع برای سفرهای درون شهری است که بیش از ۱۱ سال است پایتخت نشینان را به خود عادت داده و البته از انواع آسیب ها هم در امان نمانده است. از ویژگی های مترو اختصاص واگن هایی در ابتدا و انتهای قطار به بانوان است که خود سبب بروز مشکلی به نام «زنان دستفروش مترو» شده است. از دیدگاه جامعه شناسی دستفروشی در زمره مشاغل کاذب به حساب می آید.

معمولا زنان در هنگام بحران هایی از قبیل فوت شوهر، جدایی از همسر، مشکلات اقتصادی خانواده و دیگر آسیب های اجتماعی و به دلیل برخوردار نبودن از سواد و مهارت های لازم به مشاغل کاذب روی می آورند. از عده کمی که به گفته خودشان برای وقت گذرانی دستفروشی می کنند بگذریم، بیشتر آنها این دلیل را ندارند. در گفت وگو با مسافران مترو، برخی از حضور دستفروشان در مترو ابراز نارضایتی کرده و معتقدند: بعد از ساعت ها کار انتظار داریم محیط مترو آرام باشد تا از هیاهو و سروصدا در امان باشیم، البته دلمان هم برایشان می سوزد.

مشکل باید زیربنایی حل شود. عده ای هم از خریدهایشان راضی بودند و علاوه بر حس ترحم از این که راه را برای خرید کوتاه می دیدند، راضی بودند.

● زنان کار کنند یا نکنند؟

زنان در جامعه ما جامعه پذیری اقتصادی ندارند و نمی توانند از حلقه های حمایتی و روابط دوستانه ای که برای آنها منافع اقتصادی دارد، بهره ببرند. مشارکت زنان در بیرون از خانه باعث تقویت حس اعتماد به نفس و استقلال و افزایش قدرت تصمیم گیری و برخورد مناسب با رویدادها و حوادث زندگی شده و اثر مطلوب بر روابط خانوادگی می گذارد.

هر چه زنان بیشتر وارد عرصه اجتماعی شوند به همان نسبت بحران هویت فردی و اجتماعی، افسردگی و انزواگرایی، بیزاری از نظام کنترل اجتماعی، بی اعتمادی و بدبینی به قوانین و قواعد حاکم بر جامعه در آنها کمتر می شود.

اشتغال یکی از بنیادی ترین حقوق هر انسان است، اگرچه در ایران شاهد گسترش بیکاری بخصوص در بین زنان، حتی در قشر تحصیلکرده هستیم. زنان ایرانی تنها ۱۲ درصد از سهم بازار کار را به خود اختصاص داده اند. این مساله زمینه ساز بروز مشکلات زیادی برای آنان است.

● ریشه در کجاست؟

براساس آمار هم اکنون حدود یک میلیون و۱۶۰هزار زن سرپرست خانوار شهری، ۴۷۹هزار زن سرپرست خانوار روستایی و ۱۲۱۱ زن سرپرست خانوار عشایری در کشور وجود دارد. زنان به دلیل آسیب هایی که در کمین شان است بیش از مردان نیاز به کار در محیط های سالم دارند.

مطالعات نشان می دهد علت اصلی روی آوردن زنان به مشاغل آزاد و کاذب، نابسامانی اقتصادی است و آنچه وضع نابسامان اقتصادی زنان سرپرست خانوار را تشدید می کند، نابرابری دستمزدها، بهره کشی روحی و جسمی زنان در محیط کاری، افزایش روزافزون فشارهای اقتصادی، بیکاری و تغییر الگوهای فرهنگی درآمدزایی در بین زنان و مردان است که خود می تواند در روی آوردن به مشاغل کاذب تاثیر بسزایی داشته باشد.

● چرا و چگونه؟

در گفت وگو با زنان دستفروش مترو، آنان تصریح می کردند پایین بودن دستمزد و نگاه نامناسب مردان در محیط کار دلیل اصلی انتخاب شغل در مترو و مشخصا در واگن مخصوص خانم هاست. سن این زنان در طیفی از پنج تا ۸۰ سال متغیر است، از نظر ظاهر نیز از شبه متکدی تا ظاهری بسیار آراسته نیز دیده می شوند. زنان دستفروش مترو غالبا به صورت شبکه ای کار می کنند، همدیگر را می شناسند، همه با هم وارد واگن می شوند و همه با هم خارج می شوند؛ به نظر می رسد جنس آنها مکمل یکدیگر است و سبب فروش بهتر می شود. به گفته آنان، بیشتر مشتریان در مترو کارمندان هستند که وقت کافی برای خرید ندارند.

● اسناد، قوانین و آیین نامه ها

گفتیم علت اصلی کار زنان در مترو مشکلات اقتصادی است، تقریبا تمامی زنان دستفروش مترو هیچ ضامنی برای تهیه اجناس نداشتند و به صورت امانی یا نقدی آنها را تهیه می کنند.

فریبا بریمانی، مدیرکل دفتر توانمندسازی زنان سازمان بهزیستی اعلام کرده است: با توجه به این که ۹۷ درصد زنان سرپرست خانوار بدهی های خود را می پردازند، این گروه از این پس می توانند شخصا ضامن خود شوند و بانک پس از بررسی به این افراد وام پرداخت می کند.

زهرا عباسی، مدیرکل دفتر امور زنان و خانواده وزارت کشور هم از رونمایی سند امنیت کودکان و زنان در سال ۹۱ خبر داده است. خزعلی، رئیس شورای فرهنگی ـ اجتماعی زنان نیز نوید داده با تدوین نظام جامع حقوقی، قوانین مربوط به زن و خانواده بازنگری می شود.

● وضع روستاییان بهتر است

اسفند ماه سال ۹۰ پیش نویس سند نهایی اجلاس پنجاه و ششم کمیسیون مقام زن با موضوع توانمندسازی زنان روستایی و نقش آنها در کاهش فقر و گرسنگی، توسعه و چالش های موجود تدوین شد اما با توجه به آمار بسیار بالای طلاق و پیامدهای آن آیا فکری به حال زنان سرپرست خانوار شهری هم شده است؟ آمار نشان می دهد از هر یکصد ازدواج در شهر ۹ مورد به طلاق می انجامد در حالی که این رقم در روستاها چهار مورد است.

رشد روز افزون طلاق و نبود حمایت کافی از زنان خود سرپرست و سرپرست خانوار پیامدهایی از جمله مشاغل کاذب را به همراه دارد.

● طلاق؛ معضل رو به رشد

آمار نشان می دهد هر روزه به آمار طلاق در کشور افزوده می شود.

اعداد و ارقام سازمان ثبت احوال کشور هم نشانگر افزایش ۴۵ درصدی آمار ازدواج دختران زیر ۱۵سال در مقایسه با آمار کل ازدواج ها در خلال سال های ۸۵ تا ۸۸ است.

براساس آمار این سازمان، در سال ۱۳۹۰ تعداد ۱۴۲ هزار و ۸۴۱ طلاق به ثبت رسیده که در مقایسه با سال قبل از آن ۱/۴ درصد افـزایش نشان می دهد. طلاق یکی از عوامل روی آوردن زنان به مشاغل کاذب است.

● طرح هایی که اجرا نمی شود

به​کار گیری طرح های توانمندسازی، جایگزین مناسبی برای کمک های نقدی دولت به زنان سرپرست خانوار است که از گوشه و کنار خبرهای آن را می شنویم. یکی از روش های توانمندسازی، ایجاد بازارچه های سیار است. پیشتر قرار بود طرح «دهکده ایرانی» و «ساماندهی زنان فروشنده در مترو» اجرایی شود.

طرح دهکده ایرانی به علت همکاری نکردن مسئولان شهری به مرحله اجرا نرسید. ساماندهی زنان دستفروش مترو هم قرار بود در فروردین امسال اجرایی شود اما خبری نشد. پیگیری ها نشان داد مسئولان متروی تهران ابتدا با در اختیار قرار دادن ۱۴ غرفه در ایستگاه های مختلف به این زنان موافقت کرده بود اما سپس به هشت غرفه و در نهایت به یک غرفه تقلیل یافت. اجاره بهای هر قسمت در ایستگاه مترو هم حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ هزار تومان در ماه و غرفه ها از ۹۰۰ هزار تا یک میلیون و ۸۰۰ هزار تومان است.

البته محمد قلی ها، مدیرعامل شرکت بهره برداری مترو تصریح می کند: متروی تهران حاضر شد مکان هایی در برخی از ایستگاه ها به صورت رایگان در اختیار دستفروشان قرار دهد، اما آنها از این طرح استقبال نکردند همچنین برخورد احساسی مردم در قبال جمع آوری دستفروشان از مترو، مشکلی است که همواره با آن مواجهیم.

● قوانین ناکامل

خلأ قانون در حل بسیاری از معضلات اجتماعی دست مسئولان را بسته است. سید جعفر تشکری هاشمی، معاون حمل و نقل و ترافیک شهرداری تهران می گوید: قانونی برای این که از دستفروشی در مترو جلوگیری کنیم وجود ندارد اما حبیب کاشانی عضو شورای اسلامی شهر تهران معتقد است شهرداری باید طبق «بند ۲۰ ماده ۵۵ قانون شهرداری ها» نسبت به برخورد با دستفروشان مترو اقدام کند، چرا که اقلامی از سوی دستفروشان در مترو عرضه می شود که سلامت جامعه را به خطر می اندازد.

در مقابل مدیر عامل شرکت بهره برداری متروی تهران و حومه می گوید: «بند ۲۰ ماده ۵۵ قانون شهرداری ها» مربوط به سد معبر است و ما نمی توانیم از این قانون برای دستفروشان استفاده کنیم، چون اگر آنها را به مراجع قضایی ارجاع دهیم به دلیل نبود قانون تبرئه می شوند.

● دستفروشان هم معترضند!

اگر موضوع را از زاویه ای دیگر نگاه کنیم تا حدودی تغییر موضع خواهیم داد. بهمن ماه پارسال عده ای از زنان دستفروش مترو با تجمع مقابل مجلس نسبت به عملکرد شهرداری و نیروی انتظامی در برخورد برای منع آنان از دستفروشی در مترو اعتراض کردند.

آنها معتقدند ما نان حلال به​دست می آوریم، اما با ما برخورد می شود. در همین خصوص پروین هدایتی، معاون سرمایه اجتماعی و نیروی انسانی مرکز امور زنان و خانواده ریاست جمهوری از ساماندهی زنان دستفروش مترو از تابستان ۹۱ خبر داده بود.

البته این ساماندهی هم بی سامان بود. با این مشکلات و اظهار نظرهای متناقض در مورد دستفروشی و نبود قانونی روشن برای برخورد با دستفروشان، اکنون کارشناسان و صاحبنظران معتقدند چندگانگی مشکلات در این زمینه باید با همکاری دستگاه ها و نهادها از جمله مدیریت شهری برطرف شود.

بهشته نظری زاده



روزنامه جام جم