برخي اوقات استرس امتحان باعث افزايش کارايي مي‌شود

گفتگو با دکتر علي صادقي درباره اضطراب شب کنکور و صبح روز بعد
کنکور نيز بگذرد



بالاخره کنکور سراسري هم برگزار شد اما اين سريال استرس براي کنکوري‌ها همچنان ادامه دارد. بسياري از داوطلبان در آزمون ورودي دانشگاه آزاد ثبت‌نام کرده‌اند و بايد اين استرس را تا يک هفته ديگر که کنکور آزاد برگزار مي‌شود، مديريت کنند. گروهي از داوطلبان نيز چشم به راه اعلام نتايج کنکور سراسري مي‌مانند و احتمالا مدام از خود مي‌پرسند اگر در کنکور قبول نشويم، چگونه بايد به شرايط طبيعي بازگرديم؟ براي گرفتن جواب اين سوال و سوال‌هاي مشابه، گفتگوي ما را با دکتر علي صادقي، روان‌پزشک و استاد دانشگاه علوم پزشکي تهران بخوانيد.
سلامت: آقاي دکتر، در اين روزها که کنکور سراسري 87 برگزار شده و هفته‌ آينده کنکور دانشگاه آزاد برگزار مي‌شود، چه توصيه‌اي به داوطلبان داريد؟
هميشه در اين روزهاي کنکور، بازار توصيه‌هاي کنکوري داغ مي‌شود اما نکته مهم اينجا است که توجه به سلامت و بهداشت روان را بايد از مقطع دبستان آغاز کرد تا بچه‌ها با قرارگيري در موقعيت کنکور، دچار استرس و اضطراب نشوند.
اما در اين روزها واقعا هيچ توصيه معجزه‌آسايي وجود ندارد که سبب کاهش اضطراب کنکوري‌ها شود. فراموش نکنيم که اين اضطراب هم مي‌تواند سبب پيشرفت شود و کنکوري‌ها بايد بدانند که شرايط همه يکسان است و همه متقاضيان راهيابي به دانشگاه همين احساس را دارند و اين استرس، تنها مختص آنها نيست.
معمولا کسي اضطراب دارد که درس خوانده، زحمت کشيده و به همين دليل هم انتظار قبولي در کنکور را دارد ولي کسي که هيچ تلاشي براي قبولي در کنکور نکرده است، پس استرسي هم ندارد. حتي گاهي اين استرس و اضطراب جنبه مثبت دارد.
سلامت: منظورتان از اضطراب مثبت چيست؟
اگر اضطراب در حدي باشد که بتواند تمرکز و توان ذهني دانش‌آموز را افزايش دهد و او را به انجام کارها با سرعت و دقت بيشتري وادار کند، اضطراب مثبت است و فردي که هيچ اضطرابي ندارد، تمرکز و انگيزه لازم براي قبولي در کنکور را از دست مي‌دهد و موفق نمي‌شود.
بنابراين درصدي از استرس و دلهره که سبب افزايش کارکرد مثبت فرد شود، مفيد و بيش از اين مقدار، مخرب است.
سلامت: در اين ميان، خانواده‌ها چه نقشي دارند؟
خانواده‌ها بايد شرايط را براي کنکور فرزندان‌شان آماده کنند، نه اينکه بگويند استرس نداشته باش، خونسرد باش و... زيرا جملات اين چنين به هيچ عنوان در کاهش استرس کنکوري‌ها موثر نيست.
بعضي از مواقع بخشي از اضطراب کنکوري‌ها، ناشي از رفتار نادرست والدين است. حمايت‌هاي دايمي خانواده همراه با تذکرات پي‌در‌پي موجب افزايش اضطراب، کلافه شدن و سردرگمي‌ بچه‌ها مي‌شود. حتي اضطراب مانند يک بيماري واگيردار به راحتي از فردي به فرد ديگر منتقل مي‌شود و والدين نبايد استرس‌شان را به فرزند کنکوري خود انتقال دهند و محيط خانه بايد محيط آرامش‌بخشي براي فرد کنکوري باشد.
سلامت: چه توصيه‌اي به کنکوري‌ها داريد؟
توصيه بيشتر کارشناسان در اين باره اين است که بچه‌ها زماني که کار خاصي ندارند و در حال استراحت هستند، روي تخت‌خواب يا کاناپه دراز بکشند و در ذهن‌شان جلسه امتحان را مجسم کنند و خود را در شرايطي قرار دهند که همه سوال‌ها را بلدند و آرامش دارند همين تصويرسازي‌هاي مثبت در کاهش استرس کنکور بسيار موثر است.
همه کنکوري‌ها بايد بدانند که در روزهاي آخر، مغز چندان قدرت يادگيري مسايل جديد را ندارد و تنها بايد به دوره کلي و خلاصه مطلب‌ها بپردازند و مطمئن باشند اگر هم در اين هفته درس نخوانند، اتفاق خاصي نمي‌افتد و هيچ مطلبي از ذهن‌شان پاک نمي‌شود.
از طرف ديگر، بي‌خوابي به شدت روي عملکرد افراد تاثير مي‌گذارد. متخصصان معتقدند که خواب کافي در تقويت و پروتئين‌سازي مغز که نقش مهمي در يادگيري و حافظه‌ دارد، بسيار موثر است. البته تکرار و مرور درس‌ها در روزهاي پاياني منتهي به کنکور بيشتر جنبه تلقيني رواني دارد و فقط عذاب‌وجدان درس نخواندن تا آخرين دقايق را کاهش مي‌دهد. هر چند که نمي‌توان فرد کنکوري را تشويق به رفتن پارک و سينما کرد اما حضور در فضايي غير از فضاي درسي در هفته آخر، در حفظ آرامش تا حد زيادي موثر است. فراموش نکنيم خواب کافي و تغذيه مناسب در روزهاي پاياني، کليد طلايي آرامش و موفقيت محسوب مي‌شود.
سلامت: درصد بالايي از کنکوري‌ها از قرص‌هاي آرام‌بخش و ضد‌خواب استفاده مي‌کنند. آيا شما اين روش را توصيه مي‌کنيد؟
در اين زمينه حتما بايد با روان‌پزشک مشورت شود. بعضي از بچه‌ها به قدري استرس دارند که بايد زيرنظر يک پزشک، داروهاي آرام‌بخش مصرف کنند زيرا در غير اين صورت، عملکرد مثبت آنها تحت‌الشعاع قرار مي‌گيرد و فرد دچار تپش قلب، تعرق، لرزش دست و صدا، احساس تنگي نفس، رنگ‌پريدگي، افت فشار، پراشتهايي يا بي‌اشتهايي، حالت تهوع، اسهال، استفراغ و... مي‌شود. اما اگر مصرف اين داروها اصولي و طبق تجويز روان‌پزشک نباشد، گاهي نتيجه عکس را شاهد خواهيم بود.
متاسفانه نوع برگزاري کنکور ما به نحوي است که در سه يا چهار ساعت، سرنوشت فرد را رقم مي‌زند و اگر داروي نامناسبي در اين ايام مصرف شود، شايد فرد کنکوري توانايي شرکت در جلسه کنکور را نيز از دست بدهد.
در عين حال، توصيه مي‌کنيم که علاوه بر مصرف نکردن داروهاي آرام‌بخش به صورت خودسرانه، درباره مصرف داروهاي محرک و ضدخواب و حتي نوشيدن مداوم چاي و قهوه نيز با پزشک مشورت شود.
سلامت: چقدر طول مي‌کشد تا فردي که در کنکور قبول نشده، به شرايط طبيعي سابق بازگردد؟
ميان يک تا سه ماه، اين ناراحتي‌ها و غصه خوردن‌ها طبيعي است. پس از گذشت زمان بچه‌ها بايد نقاط ضعف و قوت خود را پيدا کنند و براساس آنها برنامه‌ريزي مجدد داشته باشند و اعتماد به نفس خود را از دست ندهند. اما اگر قبول نشدن در کنکور به دفعات تکرار شده است. بايد شيوه مطالعات و برنامه‌ريزي‌ها را تغيير دهند و به دنبال مدل جديدي براي پيشرفت و موفقيت در آينده باشند.
متاسفانه اين نکته قابل انکار نيست که کنکور عاملي براي اختلال در بهداشت روان افراد محسوب مي‌شود اما باز هم تکرار مي‌کنم که قبولي در کنکور و راه‌يابي به دانشگاه، رسيدن به تمام آرزوها نيست.
سلامت: و اگر اين ناراحتي‌ها و غصه خوردن‌ها ادامه پيدا کرد، چه؟
همان‌طور که گفتم، فرد يکي دو ماه پس از قبول نشدن در کنکور به دليل از دست دادن موقعيتي که در ذهن داشت، دچار نوعي سوگواري مي‌شود اما گاهي ناراحتي‌ها و غصه خوردن‌ها با گذشت زمان به پايان نمي‌رسد و ادامه پيدا مي‌کند و نوعي بيماري روحي و رواني به وجود مي‌آيد که البته داشتن زمينه قبلي در اين ميان بي‌تاثير نيست زيرا افراد بسياري در کنکور موفق مي‌شوند اما افسردگي به سراغ‌شان نمي‌آيد. پس درصد کمي از افرادي که در کنکور موفق نمي‌شوند، با مشکل مواجه خواهند شد.
به‌طور کلي گفته مي‌شود اگر مسايلي مانند اختلال در خواب و اشتها، اختلالات رفتاري، تمايل به گوشه‌گيري، ولخرجي، خروج از منزل و روابط بيش از حد با ديگران يا بالعکس انزواطلبي و... در بچه‌ها ادامه پيدا کرد، مي‌تواند علايم هشداري ‌باشد و حتما در اين زمينه بايد براي درمان به روان‌پزشک مراجعه شود اما در 90 درصد مواقع اين ناراحتي‌ها و روزهاي تلخ با گذشت زمان از بين مي‌رود و شرايط به حالت طبيعي بازمي‌‌گردد و به دارو و درمان نيازي نيست. اتفاقا فرد بايد اين ناراحتي و غصه را تحمل کند تا با تلاش بيشتر در کنکور بعدي موفق شود.

دو کلمه با پدر و مادرها: نوجوانان را با هم مقايسه نکنيد
اين طبيعي است که با وجود تلاش بسياري از بچه‌ها، باز هم افرادي هستند که بنا به دلايلي موفق به قبولي در کنکور سراسري نمي‌شوند. خانواده‌هايي هستند که مبالغ زيادي را صرف قبولي فرزندان خود در کنکور کرده‌اند و پس از قبول نشدن فرد، مقايسه‌ها و گوشه‌کنايه‌ها آغاز مي‌شود. جملاتي مانند «دختر فلاني بدون هيچ خرج‌تراشي براي خانواده با بهترين رتبه قبول شد اما تو توانايي قبولي در کنکور را نداشتي.»
توصيه مهم ما به خانواده‌ها با هزينه کردن اين همه پول، اين است که اين مقايسه‌ها را کنار بگذارند. ما بايد استعداد‌هاي فرزندان‌مان را به درستي شناسايي و روي همان‌ها تمرکز و سرمايه‌گذاري کنيم و از آنها توقع دور از انتظار نداشته باشيم. بايد توجه داشت کنکور يک گزينه چند عاملي است و عوامل متعددي در قبولي فرد در کنکور تاثير دارند و نمي‌توان کنکور را ملاک مناسبي براي سنجش هوش و توانايي دانش‌آموزان دانست. چه بسا افراد زيادي در کنکور قبول نمي‌شوند اما در کار و زندگي افراد بسيار موفقي هستند. از طرفي بسياري هم به دانشگاه‌ها راه پيدا مي‌کنند و پس از مدتي به اين نتيجه مي‌رسند که رشته‌اي که انتخاب کرده‌اند مناسب آنها نيست، دلزده مي‌شوند و حتي گاهي ديده شده که مسير زندگي‌شان دچار تغييرات منفي مي‌شود. درست است که قبولي کنکور گاهي سرنوشت‌ساز است اما همه زندگي محسوب نمي‌شود و سيستم ارزيابي‌ ما دچار مشکل است. نبايد با مقايسه بچه‌ها با هم احساس اعتماد به نفس آنها را از بين ببريم. والدين مي‌توانند از جنبه مثبت به قضايا فکر کنند. بچه‌ها بايد مطمئن شوند که قبول شدن يا نشدن آنها در کنکور تاثيري روي دوست داشتن والدين نخواهد داشت.

هفته نامه سلامت