پیری یکی از مراحل زندگی انسان است. برخی این مرحله را مترادف با ضعف و سستی و برخی دیگر آن را همراه با کمال و پختگی تلقی می کنند. در این دوره مهارت های ذهنی، شخصیت و روابط اجتماعی تغییر شکل می یابد و مسائل و مشکلات خاص خود را دارد.

آنچه در اینجا از اهمیت زیادی برخوردار است چگونگی کنار آمدن و سازگاری افراد با این مرحله از زندگی است. اگر فرد آمادگی لازم را نداشته باشد احتمال دارد در برخورد با این وضعیت سلامت روانی خود را از دست بدهد. از رویدادهای مهم دوران پیری می توان بازنشستگی، یائسگی (زنان) ، ترک خانه توسط فرزندان، فوت یکی از طرفین، به خطر افتادن سلامت و ابتلاء به برخی از بیماری ها ازجمله آلزایمر، پارکینسون و سایر اختلال های پیری را نام برد.

اگر سالمند بتواند با مشکلات خاص این دوره سنی خویش هماهنگ شود و با این شرایط به گونه ای مثبت برخورد کند، اصطلاحا گفته می شود با مسائل سالخوردگی سازگاری دارد، اما اگر نتواند خود را با این وضعیت هماهنگ سازد، در واقع خود را با این شرایط سازگار نکرده است.

در این مرحله، سالمند اعمال گذشته خود را مورد ارزیابی قرار می دهد . اگر از گذشته خود احساس رضایت داشته باشد بقیه عمر خود را با حسی خوب سر خواهد کرد، اما اگر این احساس را داشته باشد که زندگی و گذشته خوبی نداشته است با یاس و نومیدی به زندگی خود ادامه خواهد داد. در حال حاضر وضعیت اغلب سالمندان کشورها نیز بنا به دلایل متعدد رضایت بخش نیست.

برخی از آنان تحت پوشش هیچ بیمه ای نیستند، همچنین نرخ بالای بیسوادی در بین این سالمندان، مبتلا بودن به اختلالات حرکتی، عدم تامین نیازهای روانی آنان، افزایش شیوع افسردگی در میان آنها و دیگر مشکلات باعث شده تا سالمندی با موقعیتی از حس اندوه و یاس توام شود.

در مورد تفاوت وضعیت سالمندان نسبت به گذشته می توان گفت در جامعه امروز با کاهش میزان موالید از یک سو و افزایش طول عمر از سوی دیگر تعداد و درصد سالمندان افزایش یافته و حمایت و مراقبت از آنان و برآورده ساختن نیازهایشان به به یک مساله اجتماعی تبدیل شده است. در حالی که در گذشته سالمندی همواره مرحله ای ارزشمند از زندگی محسوب می شد. در حقیقت امروزه با تضعیف سنت ها و باورهای مذهبی، افراد معمولا خود را ملزم به حمایت از سالمندان نمی دانند.

امروزه در زمینه مشکلات سالمندی پیامدهای مختلفی مورد بررسی قرار می گیرند که از آن میان می توان پیامدهای اجتماعی، فرهنگی، روانی و اقتصادی را جزء مهم ترین آنان دانست که در زیر به آنان می پردازیم.

● پیامدهای اجتماعی

پیرشناسان اجتماعی خاطرنشان می کنند که پیری عملا در بر گیرنده ۳ فرآیند به هم پیوسته است. فرآیند اول پیری جسمانی است که عبارت است از تغییرات ناشی از افزایش سن که در طول زمان در بدن عارض می گردد.

فرآیند دوم پیری روانی است که عبارت است از تغییرات ناشی از رشد و توسعه شخصیت ازجمله تغییرات عاطفی، ادراکی و رفتاری و فرآیند سوم پیری اجتماعی است که در برگیرنده جریان های گوناگون گذر از یک پایگاه اجتماعی به پایگاه اجتماعی دیگر است که یک شخص در دوران زندگی خود تجربه می کند. از نظر اجتماعی در شرایط امروز و با پیشرفت اجتماعات شهری و صنعتی، مشکلاتی چون شکاف نسل ها، احساس انزوا و گوشه نشینی، بحران ارزش های جامعه، وضعیت مسکن، بهداشت و تغذیه و مشکلات تامین اجتماعی ازجمله مشکلات اجتماعی مهم سالمندان هستند.

● پیامدهای فرهنگی

در مورد پیامدهای فرهنگی دوران سالمندی می توان گفت نوع نگاه به سالمندان در هر جامعه ای متاثر از فرهنگ آن جامعه است. ازجمله پیامدهای فرهنگی مربوط به این دوره می توان دگرگونی نقش و منزلت اجتماعی سالمندان، تمایل سالمندان به محافظه کاری بیشتر، مشکلات مربوط به ازدواج مجدد این گروه سنی و مشکلات کم سوادی و بی سوادی سالمندان را نام برد.

● پیامدهای روانی

درخصوص تغییرات روانی ـ شخصیتی، سالمندان به ۴ گروه متفاوت تقسیم می شوند که شامل سالمند یکپارچه، سالمند ضد ضربه، سالمند منفعل وابسته و سالمند متلاشی هستند. سالمند یکپارچه دارای ویژگی هایی چون انعطاف پذیری، آرام بودن و پختگی است که زندگی منسجمی دارد. سالمند ضد ضربه مبارزه جو و مسلط بر موقعیت ها و قادر به کنترل رویدادهاست. در مورد سالمند منفعل و وابسته می توان گفت که این دسته از سالمندان معمولا همیشه متکی به اطرافیان هستند و سالمند متلاشی نیز از نظر فعالیت و رضایت در سطح پایینی است و از نظر عملکرد ذهنی و تفکر در ضعف و زوال هستند. درواقع یکی از نیازهای اصلی و اساسی سالمندان رسیدگی به جنبه های روان شناختی آنان است و مشکلاتی چون احساس تنهایی و انزوا، فوت همسر، بیو ه گی و مشکل داغدیدگی، بی اعتنایی و کم توجهی اطرافیان، افسردگی و احساس نزدیکی به مرگ از جمله مسائلی هستند که می توانند سلامت روحی و روانی فرد سالمند را دچار آشفتگی کنند.

● پیامدهای اقتصادی

مشکلات مربوط به درآمد اندک سالمندان، اشتغال و بازنشستگی آنان، مسائل مربوط به بیمه از جمله پیامدهای اقتصادی دوران سالمندی است. پژوهش ها نشان داده اند اغلب افراد پیر نسبت به بقیه افراد به لحاظ مالی وضعیت مساعدی ندارند و همین امر موجب ایجاد مشکلاتی در زمینه تهیه مسکن، امکانات بهداشتی، مواد غذایی و در نتیجه عدم ارضای نیازهای روانی و عاطفی برای سالمندان می شود. با کاهش زمان اشتغال و بازنشسته شدن افراد در این دوران، سالمندان حتی زمانی که به لحاظ جسمی و روحی آمادگی اشتغال را دارند، به ناچار کنار گذاشته می شوند و احساس بیهودگی و ارزشمند نبودن می کنند. در جامعه ای که کار کردن آن دارای ارزش است، بازنشستگی به معنای از دست دادن منزلت و به دنبال آن از دست دادن روابط اجتماعی و کاهش تعاملات اجتماعی می شود.

● افسردگی و اضطراب در سالمندان

افسردگی اختلالی شایع در دوران سالمندی است. بنا به گزارش موسسه ملی بهداشت روانی، حدود ۷ میلیون آمریکایی بالای ۶۵ سال دچار نوعی افسردگی هستند، ولی فقط درصد کمی از آنها درمان می شوند. برخلاف اندوه طبیعی یا حالات گذرای غمگینی، افسردگی به طور واضحی بر زندگی فرد سالمند تاثیر می گذارد. عوامل زیادی باعث افسردگی افراد در این دوران می شود که از آن جمله می توان ابتلا به بیماری های خاص، احساس گناه و یاس و ناامیدی، تغذیه نامناسب و کمبود ویتامین ها بخصوص ویتامین های گروه b و b۱۲ که در بروز اختلالات خلق و خو موثر هستند، دردهای مزمن ناشی از التهاب مفاصل و نیز احساس تنهایی و انزوای اجتماعی را نام برد. همچنین رویدادهایی چون تغییر در موقعیت زندگی، مرگ همسر، فرزند یا یکی از عزیزان، پیشرفت یک بیماری جسمانی شدید از عواملی هستند که می توانند یک ضربه و تنش و زمینه ساز افسردگی برای سالمند باشند.

اما آنچه در اینجا حائز اهمیت است، این که هنوز هم بسیاری از خانواده ها و نیز پزشکان انتظار افسردگی از سالمندان دارند مخصوصا اگر دچار بیماری جسمانی هم باشند، اما این تصور که سالمندی و افسردگی توام با هم هستند تصور درستی نمی تواند باشد؛ اگرچه طبق تحقیقات به عمل آمده افسردگی در سال های پیری دارای تداوم بیشتری است و بیماری های جسمانی را تشدید کرده و احتمال بهبود را پایین می آورد. معمولا سالمندان مبتلا به افسردگی کمتر از جوانان مبتلا، تمایل به اظهار آن دارند و در عوض از خواب آلودگی، درد و رنج، ناتوانی در خوردن غذا شکایت می کنند و به همین دلیل افسردگی آنان اغلب پنهان می ماند. افسردگی اغلب با بیماری های قلبی، سرطان، آلزایمر، پارکینسون و سکته مغزی همراه است و چون گرفتاری های جسمانی در دوران پیری شایع است خانواده ها اغلب فکر می کنند افسردگی پیامد طبیعی این بیماری هاست و تلاشی برای درمان آن نمی کنند. در مورد اضطراب سالمندی نیز می توان گفت سال های پیری گاه همراه با مشکلاتی است که تا حدی زمینه ساز اضطراب در افراد سالمند می شود.

از فقدان استقلال مالی و جسمی گرفته تا مرگ همسر، فرزند یا دوستان، به طور کلی شناخت و تشخیص اختلالات اضطرابی در یک سالمند دشوار است چرا که این دسته از افراد علائم اضطراب خود را بروز نمی دهند چون آنها را نشانه های ناتوانی یا بیماری روانی می پندارند. گاه اطرافیان سالمندان دچار اضطراب ، این اضطراب را نادیده می گیرند یا واکنش های بیش از حدی از خود نشان می دهند که همین امر باعث تشدید اضطراب در پدر یا مادر سالمند می شود. همچنین عدم همدردی و عدم حمایت از فرد سالمند از عوامل مهمی است که این اضطراب را تشدید می کند. فعالیت هایی که سالمندان در آن احساس هدف می کنند می توانند تا حد زیادی تنش و نگرانی آنان را کم نمایند و در حقیقت کیفت زندگی سالمندان با ورزش، تغذیه مناسب، شرکت در گروه های اجتماعی و خیریه، انجام تمرینات روحی می تواند بهبود یابد.



معصومه اسدی
روزنامه جام جم