پرسشي از دکتر شهرام کاه‌کوهي متخصص راديولوژي
در سونوگرافي زن باردار چه بايد ديد؟

براي يک بارداري طبيعي بدون خطر، انجام 3 سونوگرافي کافي و قابل‌قبول است. گاهي سونوگرافي‌هاي بيشتري به دلايل مختلف از قبيل سابقه ناهنجاري‌هايي در خانواده، سابقه سقط، ازدواج فاميلي، سن بالاي 35 سال مادر، عدم رشد مناسب جنين و سابقه گشاد بودن دهانه رحم نياز است و پزشک با توجه به موقعيت بيمار آن را درخواست مي‌کند. البته سونوگرافي‌هاي مکرر هيچ عارضه‌اي براي مادر باردار يا جنين ندارد...

شايد برايتان جالب باشد بدانيد پزشکان در سونوگرافي هر دور از بارداري در جستجوي چه هستند. گفت‌وگوي ما را با دکتر شهرام کاه‌کوهي، راديولوژيست و عضو هيات علمي دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي در اين باره بخوانيد:


سلامت: هدف مهمي که در سونوگرافي هر دوره از بارداري در جستجوي آن هستيد چيست؟

هدف ما از سونوگرافي در هر 3 دوره، دستيابي به اطلاعاتي درباره چگونگي رشد و نمو و سلامت جنين و تشخيص و انتخاب تدابير درماني مناسب است. اگر بارداري را به 3 دوره 3 ماهه تقسيم کنيم در سونوگرافي 3 ماه اول چند مشخصه مهم بايد مشاهده شوند:

قلب جنين: مشاهده قلب جنين بسيار مهم است. ضربان قلب، زنده بودن جنين را نشان مي‌دهد.

تعداد جنين: تعداد جنين داخل رحم بايد گزارش شود.

اعضاي جنين: تقريبا تا هفته 10 بارداري همه اندام‌هاي جنين مثل دست، پا، چشم و مغز تشکيل شده‌اند ولي در سونوي اوايل بارداري، فقط رشد جنين و جوانه زدن و تپش قلب را مشاهده مي‌کنيم. در 3 ماهه اول با مشاهده سونوگرافي مي‌توانيم از کامل بودن مغز، طبيعي بودن سر، ستون فقرات و جدار قدامي شکم مطمئن ‌شويم.

سن بارداري: دانستن lmp (اولين روز آخرين قاعدگي) براي يک خانم باردار اهميت زيادي دارد حتي اگر مادري دوره‌هاي منظم پريود داشته باشد و روز اول آخرين قاعدگي‌اش را بداند، حتما بايد در 3 ماهه اول يک سونوگرافي داشته باشد تا مطمئن شويم نطفه در چه تاريخي بسته شده است.

اگرچه سونوگرافي وسيله دقيقي است اما سن بارداري را در 3 ماهه اول، يک هفته؛ در 3 ماهه دوم، 2 هفته و در 3 ماهه سوم، 3 هفته کم يا زياد نشان مي‌دهد پس هر چه سن بارداري بالاتر مي‌رود، دقت سونوگرافي براي تعيين دقيق سن بارداري کمتر مي‌شود.

سلامت: پس جنسيت جنين را چه موقع تشخيص مي‌دهيد؟

در 3 ماهه دوم دستگاه تناسلي جنين نر و ماده در ابتداي تشکيل تقريبا شبيه هم هستند ولي براي اطمينان از پسر و دختر بودن بهترين زمان تشخيص براي جنين پسر، هفته 15 بارداري و براي جنين دختر، هفته 17 تا 20 بارداري است.

در 3 ماهه دوم چگونگي رشد جنين را هم مي‌سنجيم. استاندارد سن بارداري با توجه به زمان اولين روز آخرين قاعدگي (lmp) تعيين مي‌شود و تا هفته 42 بارداري ادامه مي‌يابد. بهترين زمان زايمان، از تاريخ 38 هفتگي تا 42 هفتگي است. در 3 ماهه دوم، سونوگرافي براي مشاهده چگونگي رشد جنين اهميت دارد. در سونوگرافي، پزشک 2 طرف شقيقه، محيط دور شکم، طول استخوان ران و محيط دور سر را اندازه مي‌گيرد و براساس فاکتورهايي که دارد، يک عدد ضمني به دست مي‌آورد و با تطبيق lmp مي‌تواند بگويد رشد جنين مناسب است يا نه. به عنوان مثال اگر سن بارداري 33 هفته باشد ولي در سونوگرافي 28 هفته را نشان دهد، با 5 هفته عقب‌افتادگي رشد جنين روبرو هستيم.

سلامت: چطور در اوايل بارداري ناهنجاري‌هايي مثل نشانگان داون را در سونوگرافي تشخيص مي‌دهيد؟

با اندازه‌گيري ضخامت پوست پس‌سر يا پشت گردن مي‌توان ناهنجاري‌هاي کروموزومي مثل نشانگان داون و تريزومي را تشخيص داد. به‌طور معمول در اين مدت زمان ضخامت پوست از 6/0 ميلي‌متر شروع و تا 4/2 ميلي‌متر ادامه مي‌يابد ولي بيشتر از 2 ميلي‌متر غيرطبيعي است. هر چه سن بارداري بالاتر مي‌رود، قدرت تشخيص کمتر مي‌شود، بنابراين بهتر است اين اندازه‌گيري تا هفته 15-14 انجام شود. از آنجا که اعضاي جنين تا هفته 17-16 بارداري تشکيل مي‌شود. در 3 ماهه دوم به‌راحتي مي‌توانيم انگشتان دست، لب‌ها، کليه‌ها، مثانه و معده پر از مايع و ستون‌فقرات را ببينيم. صورت نيز قابل‌مشاهده و توجه به استخوان‌ بيني، براي تشخيص ناهنجاري‌هاي کروموزومي بسيار موثر است.

سلامت: آيا وزن جنين را هم مي‌توان در سونوگرافي فهميد؟

بله، در 3 ماه سوم بارداري مي‌توانيم وزن‌گيري جنين را بسنجيم. از نظر علمي تا هفته 20 بارداري وزن جنين اهميت چنداني ندارد ولي بعد از هفته 20 و در طول 3 ماهه سوم، وزن آن به سرعت افزايش مي‌يابد و بيشترين وزن‌گيري جنين مربوط به اين دوره است، مثلا اگر در هفته 28، جنين 1400 گرمي است و بارداري هم بدون مشکل پيش مي‌رود، انتظار تولد نوزاد 2800 گرمي تا 3000 گرمي را داريم. معيار اندازه‌گيري وزن جنين در ايران براساس جدول‌هاي آمريکايي و اروپايي است. ما از روي اين جدول‌ها ملاک را تا صدک 10 درصد مي‌پذيريم ولي زير 10 درصد را قبول نمي‌کنيم و اگر وزن جنين زير اين صدک قرار گرفت، حتما بايد به دنبال علت باشيم.

سلامت: گاهي درخواست سونوگرافي در سه ماهه سوم بيشتر مي‌شود؛ چرا؟

چگونگي قرارگيري جنين در 3 ماهه سوم براي تصميم‌گيري نوع زايمان (طبيعي يا سزارين) اهميت ويژه‌اي دارد. قرارگيري جنين مي‌تواند به صورت سفاليک (سر داخل لگن)، بريچ (پاها داخل لگن)، صورت يا عرضي باشد. چرخش جنين تا هفته 20 و حداکثر تا هفته 28 بايد رخ دهد. در هفته 28 بارداري، جنين بزرگ‌ است و چرخيدن به حول يک محور کاملا دشوار مي‌شود ولي باز هم احتمال جابه‌جايي وجود دارد و هر تغييري به دليل اينکه نوع زايمان را تعيين مي‌کند مهم است. گاهي اين سونوگرافي‌ها به دليل اندازه‌گيري مقدار مايع آمنيوتيک انجام مي‌شود. گاهي هم براي تست بيوفيزيکال اين سونوها درخواست مي‌شوند 5 فاکتور مهم در تست بيوفيزيکال بررسي مي‌شود؛ حرکات تنفسي جنين، حرکات جنين، تست بدون استرس (nst)، تون جنين و حجم مايع آمنيوتيک. اين تست که در مدت 30 دقيقه انجام مي‌شود، براي همه زنان باردار لازم نيست. نتايج آن معمولا از هفته 30 بارداري به بعد قابل‌اعتماد است و زودتر از اين زمان نبايد درخواست شود.