آشنايي با اعضاي دستگاه ايمني بدن

دکتر هومن خليقي

سربازان بدن ما

انسان در محيطي زندگي مي‌کند که بيماري‌زاهاي متعددي دايما سلامت او را تهديد مي‌کنند. پوست و پرده‌هاي مخاطي به مثابه يک سد حفاظتي از ورود اين عوامل به بدن جلوگيري مي‌کنند. با اين حال، عبور عوامل بيماري‌زا از نواحي آسيب‌ديده و تضعيف‌شده اين سد حفاظتي امکان‌پذير است. بدن براي مقابله با عوامل بيماري‌زا مجهز به سيستم دفاعي يا ايمني است؛ سيستمي که از نظر عملکردي به دو نوع (سيستم ايمني طبيعي و سيستم ايمني اکتسابي تقسيم کرد. عوامل عملکردي سيستم ايمني يا دفاعي بدن عبارتند از: فاگوسيت‌ها، لنفوسيت‌ها و سلول‌هاي عرضه‌کننده آنتي‌ژن...

فاگوسيت‌ها

شامل ماکروفاژهاي بافت‌هاي گوناگون است که در مجموع سيستمي را به وجود مي‌آورند که اصطلاحا سيستم ايمني طبيعي ناميده مي‌شود. عملکرد فاگوسيت‌ها به اين ترتيب است که پس از نفوذ موجودات از سطوح پوششي و ورود آن به بدن، ترشح عوامل واسطه‌اي توسط سلول‌هاي آسيب ديده، سبب بروز واکنش التهابي و جلب فاگوسيت‌ها به محل آسيب مي‌گردد. در محل آسيب، فاگوسيت‌ها تحت تاثير عاملي به نام فاکتور کموتاکسي به طرف موجودات کشيده شده و پس از چسبيدن به موجودات، آنها را فاگوسيته مي‌کنند.

بافت‌ها و اعضاي لنفي

براي اينکه سيستم ايمني بتواند وظايف خود را به نحو مطلوب انجام دهد، سلول‌هاي دخيل در پاسخ‌هاي ايمني به صورت بافت‌ها و اعضاي سازمان دهي شده‌اند. مجموعه اين بافت‌ها و اعضاي سيستم لنفي نيز ناميده مي‌شوند.

بافت‌هاي لنفاوي. شامل گره‌هاي لنفاوي است که در همه اعضاي لنفاوي به جز تيموس و يا به صورت مستقل در بافت هم‌بند آستر و زير مخاط دستگاه‌هاي گوارشي، تنفسي و تناسلي ديده مي‌شوند.

اعضاي لنفاوي. به دو دسته اوليه و ثانويه تقسيم مي‌گردند که اعضاي لنفاوي اوليه شامل مغز استخوان و تيموس است که محل تمايز لنفوسيت‌ها هستند و اعضاي لنفاوي ثانويه شامل گره‌هاي لنفي، طحال، روده‌ها، پلاک‌هاي پي‌ير است که محل استقرار لنفوسيت‌هاي تمايز يافته مي‌باشند. لوزه‌ها نيز اجتماعي از گره‌هاي داراي مرکز زايا و بافت لنفاوي منتشر هستند که به صورت حلقه‌اي در ابتداي لوله گوارش قرار گرفته‌اند.

انواع ايمني در بدن

ايمني اکتسابي حاصله توسط لنفوسيت‌هاي b را ايمني هومورال مي‌نامند که بدن را در مقابل عوامل مهاجم و بيماري‌زا محافظت مي‌کند. در حالي که ايمني حاصله توسط لنفوسيت‌هاي t را ايمني با واسطه سلولي مي‌نامند که عهده‌دار شناسايي و نابود کردن سلول‌هاي غيرطبيعي است. با وجود اين تقسيم‌بندي فوق مطلق نيست و در موارد متعددي پاسخ‌هاي ايمني هومورال و با واسطه سلولي باهم تداخل دارند.

ايمني هومورال

وابسته به لنفوسيت b و توليد آنتي‌بادي توسط آنها است. لنفوسيت‌هاي b پس از تشکيل و مهاجرت به اعضاي لنفاوي، در صورت عدم مواجه شدن با آنتي‌ژن فعال شده و سپس تحت تاثير فاکتورهاي مترشحه از لنفوسيت‌هايt، تکثير و تمايز يافته و سلول‌هاي يادگار و پلاسماسل‌هاي توليد کننده آنتي‌بادي‌ها را به وجود مي‌آورند.

پلاسماسل‌ها بلافاصله شروع به توليد و ترشح آنتي‌بادي نموده و پاسخ ايمني اوليه را سبب مي‌شوند. سلول‌هاي خاطره‌دار، داراي عمري طولاني بوده و در ضمن گردش در لنف و اعضاي لنفي، در صورت مواجهه مجدد با همان نوع آنتي‌ژن سريعا عکس‌العمل نشان داده و با توليد و ترشح آنتي‌بادي‌ها باعث بروز پاسخ ايمني ثانويه مي‌گردند.