خجالت نباید کشید به هر حال باید دانست
دکتر محمد رفیع

آموزش جنسی که گاهی یکی از آموزش‌های مهارت‌ زندگی خوانده می‌شود، فرایند دریافت دانش و اطلاعات و شکل‌دهی به رفتارها و اعتقادات درباره سکس، هویت جنسی و روابط خصوصی می‌باشد. مضمون آموزش جنسی، بهبود کیفی مهارت مردم به‌خصوص جوانان در انتخاب آگاهانه، در اختیار گرفتن رفتارهای جنسی بر اساس اعتماد به نفس و شناخت صحیح است. اینک عموم فعالان اجتماعی و آسیب‌شناسان بر این باورند که مردم و به‌ویژه جوانان حق دریافت دانش و اطلاعات جنسی را دارند؛ چون دسترسی به دانش جنسی نه تنها امکان مواظبت از خود در برابر دست‌درازی‌ها و سو‌ استفاده‌ها را فراهم می‌‌کند، بلکه امکان مواظبت از خود در برابر ابتلا به بیماری‌های مقاربتی و بارداری‌های ناخواسته را هم در اختیار فرد قرار می‌دهد. این آموزش‌ها در واقع خطرات بالقوه رفتارهای جنسی را به حداقل می‌رساند و کیفیت روابط جنسی فرد را نیز بهبود می‌بخشد.

چه مهارت‌هایی باید در آموزش جنسی گنجانده شود

آموزش جنسی زمانی موثر خواهد بود که بهبود و گسترش مهارت‌های عمومی زندگی نوجوانان و جوانان را هم شامل شود. چون صرف داشتن اطلاعات کافی نیست. مهارت‌های مورد نظر شامل مهارت در برقراری ارتباط با دیگران، مهارت گوش دادن، گفت‌وگو و رد و بدل کردن نظرات و ایده‌ها، امکان پرس‌و‌جو و طرح سوال، مهارت جست‌وجو و دسترسی به دانش و اطلاعات مورد نظر، مهارت در امر تصمیم‌گیری و انتخاب، مهارت در بازشناسی فشارهای وارده از طرف دیگران و امکان مقاومت در برابر این‌گونه فشارها، مهارت در کسب اعتماد به نفس و مقابله با تعصب و پیشداوری اطرافیان، مهارت پرس‌وجو و راه‌های دریافت کمک از منابع مورد اعتماد همچون خانواده، مربیان آموزشی و سایت‌های معتبر اینترنتی و بلخره مهارت در تشخیص اطلاعات صحیح و معتبر از اطلاعات غیر علمی و غیر معتبر.
این‌گونه مهارت‌ها نه تنها در زندگی جنسی بلکه در زندگی عمومی هم به‌کار می‌آیند و به فرد امکان می‌دهند تا باورهای اجتماعی نادرست را مورد سوال قرار دهد و در شکل‌دهی به زندگی در دراز مدت، در شکل‌گیری فردیت جنسی، شناخت و اعتماد به نفس حرکت کند.

شکل‌دهی به رفتارها و باور‌ها

جوانان و نوجوانان در معرض انواع رفتارها، باورها و اعتقادات متناقض در عرصه امور جنسی واقع می‌شوند، که گاهی سر‌گیجه آورند؛ برای مثال گاهی خطراتی که فعالیت جنسی به همراه دارد، برجسته می‌شوند و گاهی فعالیت جنسی به معنای مدرن بودن معرفی می‌شود. گاه فرد از برخی رفتار‌های جنسی باید هراسناک باشد و گاه تشویق شده.

از سویی بحث‌هایی چون سکس، ارتباط بین دختر و پسر، ارتباط‌های پیش از ازدواج و فرایند ارتباط جنسی بعد از آن از موضوعاتی است که همیشه در پی خود نظرات موافق و مخالف «آتشینی» را داشته است.

این نظرات نشان‌دهنده آن است که جامعه با این موضوع دست به گریبان است و این نیاز برای دانستن در جامعه موج می‌زند.
معمول در صورت داغ شدن بحث‌ها، حداقل می‌توان حول این مساله توافق کرد که توافقی دربسیاری از نظرات وجود ندارد. کسانی هم که به دنبال رشد رهایی بی‌حد و یا محدویت‌های بی‌ریشه بوده‌اند هر دو به یک میزان شکست خورده‌اند. اما سوال این‌جا است: آیا چون ما نباید مروج فرهنگ ارتباط جنسی زود هنگام باشیم، نباید در نوجوانان آموزش‌های لازم را بنابر شرایط و سن آنان آموزش دهیم؟
افراد و موسساتی که به آموزش جنسی می‌پردازند، باورها و اعتقادات خاص خود را درباه جنسیت دارند، اما این نگرش‌ها نباید در ارائه دانش و اطلاعات عمومی نقش منفی و بازدارنده ایفا کنند. به عنوان مثال اگر یک معلم آموزش جنسی معتقد است شخص نباید قبل از ازدواج با کسی رابطه جنسی برقرار کنند، چنین اعتقادی نباید باعث خودداری او از آموزش دانش‌آموزان درباره روش‌های ارتباط بی‌خطر و چگونگی مقابله با بیماری‌های مقاربتی، آموزش راه‌های استفاده از ابزاری‌های پیش‌گیری، راه‌های صحیح کامیابی جنسی بدون خطر و یا چگونگی جلوگیری از بارداری ناخواسته باشد.

آموزش جنسی معتبر و هدفمند، از روش ایجاد ترس و دلهره درباره سکس در جوانان و نوجوانان استفاده نمی‌کند، بلکه در پی آن است تا اعتقادات و رفتارهای صحیح را در آنان شکل دهد، مهارت‌های جوانان را گسترش دهد و به آن‌ها کمک کند تا در انتخاب‌های مربوط به فعالیت جنسی، آگاهانه، با اختیار، هدف‌مند، با اعتماد به نفس، بدون عذاب وجدان، بدون ترس از تعصب و پیش‌داوری اطرافیان و در عین حال آگاه به خطرات احتمالی عمل نمایند.

چنین رویکردی، به رشد شهروندانی آگاه و مسوولیت پذیر در همه عرصه‌های زندگی کمک فراوانی می‌کند. آموزش جنسی صحیح هم‌چنین باید به جوانان در درک این مساله کمک کند که چرا مردم دست به رفتارهای جنسی می‌زنند و راه‌های دخالت احساس و عاطفه، احترام به دیگران، توجه به مسایل و علاقمندی‌های جنسی طرف مقابل، خودداری از خودخواهی در روابط جنسی و بلخره احترام به تفاوت‌های جنسی چگونه است. از سویی دیگر اهمیت مقابله با فشارهای جنسی دوستان و همکلاسی‌ها، مضرات سو استفاده‌های جنسی، نادرست بودن تحقیر تفاوت‌ها و گرایشات متفاوت را هم آموزش می‌دهد.

آموزش‌ها باید شامل چه مواردی باشد

جوانان و نوجوانان، اطلاعات جنسی خود را از منابع و راه‌های مختلفی دریافت می‌کنند، از جمله از دوستان، هم‌بازی‌ها و هم‌کلاسی‌های خود؛ برخی نیز از طریق اینترنت. بخشی از این اطلاعات دریافتی صحیح، و بخشی ناصحیح است.

در ارایه آموزش جنسی به جوانان، باید مقدار دانش و اطلاعات دریافتی آنان را بررسی و بر اطلاعات درست آن‌ها افزود و اطلاعات، دریافت‌ها و برداشت‌های نادرست آنان را اصلاح کرد. برای مثال ممکن است برخی خیال کنند که فقط گروهی خاص به ایدز مبتلا شوند و یا برخی بیماری‌ها مربوط به گروه‌های بیمار می‌شود، در حالی‌که این باور‌ها به طور کامل غلط است و باید برای همه این موارد روشن شود.
آموزش جنسی باید شامل: رشد و شکل‌گیری جنسیت و احساسات جنسی، تولید مثل، امکانات جلوگیری از بارداری ناخواسته و توضیح درباره کارکرد آن‌ها، بیماری‌ها و راه‌های پیش‌گیری از آن‌ها و بلخره مهارت‌های لازم در رواط جنسی بشود. بی‌شک متناسب با سن آموزش گیرندگان می‌توان درباره رشد فیزیکی و احساسی ناشی از تولید هورمون‌های متفاوت در دوره بلوغ، چگونگی برقراری روابط و شروع عادت ماهانه، وفاداری در رابطه عشقی و عاطفی جنسی، رفتارهای جنسی و تفاوت‌های جنسی، اعتماد به همسر و یا شریک و درباره راه‌ها و امکانات دسترسی به منابع معتبر علمی در امور جنسی و همین‌طور گروه‌های حمایتی خاص خود، اطلاعات لازم داده شود.

زمان شروع آموزش

گفته شده، آموزش جنسی پروسه‌ای است که از همان لحظه تولد شروع می‌شود و تا مرگ ادامه می‌یابد. بنابراین آموزش جنسی باید متناسب با سن و سطح شناخت افراد سازمان‌دهی شود. بعضی بر این باورند که ارایه آموزش جنسی باعث کنجکاوی نوجوانان و جوانان شده و آن‌ها را به رو‌ی‌آوری به فعالیت زودرس تشویق می‌کند. اما بسیاری دیگر نیز بر این باورند که آموزش متناسب با سن و شرایط می‌تواند به بهبود بهداشت جنسی در بین جوانان و کل جامعه یاری رساند.

ارائه این آموزش به عهده چه کسانی است

آموزش جنسی به شهروندان وظیفه جامعه، موسسات مختلف آن و خود شهروندان است. به‌عبارت دیگر خانواده، مدارس و دیگر موسسات آموزشی، دولت، موسسات اجتماعی مختلف، وسایل ارتباط جمعی، انجمن‌های پزشکی، احزاب، جمعیت‌ها و گروه‌های اجتماعی، فرهنگی و مدنی، علاقمندان آگاه به امور جنسی، موسسات خصوصی، گروه‌های خودیاری و حمایتی مختلف، و خود جوانان آگاه و علاقمند می‌توانند آموزش‌دهنده باشند.

حتا می‌توان در نظر داشت که می‌شود آموزش را از سنین پایین در مدرسه اما بنابر سطح سن آغاز کرد. اگر برای این مهم بدرستی برنامه‌ریزی شود، آموزش جنسی بسیار سودمند خواهد بود. به‌خصوص که دریافت دانش و اطلاعات جنسی‌ در سطح متناسب، قبل از شروع دوره بلوغ در شکل‌دهی به رفتارهای جنسی بسیار مهم است.

باید پذیرفت که این قبیل نیاز‌ها در اساس چیزی نیست که فرد نخواهد در مورد آن بداند و فرد در صورت نبود منابع آموزشی روشن و یا اطلاعات صحیح خود به دنبال آموختن خواهد رفت که این فرایندی مخاطره آمیز به حساب می‌آید. فراموش نکنید بار مسوولیت آموزش و یا انتخاب درست بر عهده هر فردی است که از آگاهی نسبی اجتماعی برخوردار است. پس این شما باشید که حتا در روابط خود با همسرتان وقتی احساس ناکامی می‌کنید به دنبال یادگیری راه‌های بهبود باشید. این شما باشید که به فرزندان پاسخ می‌دهید و یا او را به سوی یافتن پاسخ درست راهنمایی می‌کنید. شاید سخت باشد که بخواهیم در مورد مسایل جنسی صحبت کنیم ولی باید بدانیم ما همه نیاز به آموزش و یا باز‌آموزی در درک صحیح جنسی داریم.